भरस्य नाम पुत्रः तस्य आसीत्, यो बुद्धिमान् पितृभक्तः च धनुर्वेदवेदाङ्गेषु च निपुणः सर्वकलेषु च निष्णातः। तस्य भार्यापि सुन्दरी सुप्रभा नाम्ना प्रसिद्धा आसीत्। ततः राजा अर्ष्टिषेणः स्वराज्यं पुत्राय न्यवेदयत्। ततो राज्ञा पुरोहितेन सह दीक्षा कृताऽभूत्; ततः स नरपतिः सरस्वत्याः तीरे अश्वमेधस्य विधिं सम्यक् आरब्धवान्। तत्र वेदशास्त्रनिष्ठैः ऋत्विग्भिः श्रेष्ठैः ब्राह्मणैश्च सह, स राजा सन्निहिताग्निसमीपे सम्यक् दीक्षितः। एवमस्ति, तदा दानवानां बलवान् अधिपः मिथुर् नाम, दुष्टचित्तः, बलात् तम् राजानं तस्य भार्यां च पुरोहितं च यज्ञविघ्नाय जग्राह। स शीघ्रं तान् आदाय अधःस्थले पातालदेशे नीतवान्। तस्मिन्नेव काले, राज्ञः हरणे यज्ञविघ्नश्च जातः, तदा देवाः ऋत्विजश्च स्वस्थानं प्रति प्रस्थिताः। केवलं पुरोहितपुत्रः देवापिः नाम्ना, राजा सह तिष्ठन् कीर्तिमान् अभवत्। ततः स बालः मातरं पश्यन्, पितरं तु न दृष्ट्वा, विस्मयाविष्टः शोकसन्तप्तः अभवत्। स मातरं पप्रच्छ—"अम्ब! क्व गतः मे पिता? विना पितरं न शक्नोमि जीवितुं; सत्यमेव वद।" पुनः सः अश्रुपूर्णः उवाच—"धिक् तादृशं जीवितं येषां पिता नास्ति, अथवा ये पापकर्माणः! यदि त्वं न वदसि, अम्ब, जले वा वह्नौ वा प्रवेक्ष्यामि।" तदा तस्य माता, राजपत्नी च पुरोहितपत्नी च, पुत्राय प्रोवाच—"पुत्र! तव पिता दानवेन सह राज्ञा पातालं नीतः।" देवापिः पुनः पप्रच्छ—"क्व नीतः, केन, कथं, किमर्थं च? के दृष्टवन्तः? दानवस्य स्थानं वद।" सा उवाच—"यज्ञशालायां, यत्र राजा पत्नीपुरोहितयोः सह दीक्षां प्राप्नोत्, तत्र दैत्यः मिथुः तान् पातालं नीतवान्, देवसंघस्य साक्षात्, अग्नेरपि ब्राह्मणानां च सन्निधौ।" मातुः वचनं श्रुत्वा, देवापिः चिन्तयामास—"किं कर्तव्यं? देवेषु वा अग्नौ वा ऋत्विजः वा असुरेषु वा पितरं अन्विष्येयम्?" स निश्चित्य—"एतेषु एव पितरं अन्विष्येयम्, अन्यत्र न; एष मे निश्चयः।" इति निश्चित्य, देवापिः भारं राजपुत्रं उवाच—"तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च, पातालं नीतान् सर्वान् प्रत्यानेष्यामि।" "यदा भीषणा पराजयः जायते, यदि कश्चन न प्रयत्नं करोति, तस्य जीवलोकस्य किं प्रयोजनं, स जीवन् वा मृतो वा निन्दनीयः।" पुनः उवाच—"त्वं, अर्ष्टिषेण, पितेव समग्रां पृथ्वीं पालय; मम मातरं रक्षस्व, यावत् प्रतिनिवर्तेयं कार्यसिद्धौ; ततः अनुज्ञातव्यम्।" एवं भारेण उक्तः देवापिः सर्वं सम्यक् विचिन्त्य, तं प्रत्युवाच—"सिद्धिं प्राप्नुहि, सुखेन गच्छ, किंचित् अपि चिन्तां मा कुरु।" ततः देवापिः राजा अमराधिपतेः पादौ ध्यानाय नियोज्य, ऋत्विजः अन्वेष्टुं समारभत। तान् पृथक् पृथक् प्रणम्य, देवापिः बालः तान् वाक्यानि प्रोवाच— "यूयं सर्वे यज्ञस्य रक्षां कुरुत, दीक्षितस्य च यजमानस्य, पुरोहितस्य च, तथा दीक्षितपत्नीमपि रक्षेयुः। यदि यूष्माभिरुपस्थितैः पश्यद्भिः, दैत्यपतिः राजा यज्ञं विघ्नाय हरति, तद् न उचितम्। तथापि, मम मतं—यूयं सर्वान् अक्षतान् प्रत्यावर्तयेत, अन्यथा शापपात्राः भविष्यथ।" ऋत्विजः ऊचुः—"यज्ञे प्रथमं अग्निः पूजनीयः, स एव अत्र देवता; वयम् अग्निसेवकाः, न जानिमहि। स एव दाता, भोक्ता, ग्राही, कर्ता, वह्निश्च।" ततः देवापिः ऋत्विजः पृष्ठतः स्थाप्य, जातवेदसं यथाविधि पूजयित्वा, तद् अग्नये निवेदयामास। स उवाच—"यथा ऋत्विजः, तथा अहम् अपि देवसेवकः; अहम् होमं वहामि, देवाः भोक्तारः रक्षकाश्च।" ततः देवापिः देवतान् सम्यक् आहूय, होमभागान् पृथक् दास्यामि इति, एषा मम दोषः, अतः देवेषु गच्छेयम्।" देवापिः देवतान् गत्वा, तेषां पुरः पृथक् पृथक् ऋत्विजां वचनानि, अग्नेः वचनानि, शापं च निवेदयामास। देवाः ऊचुः—"ऋत्विजोः वेदमन्त्रैः आहूताः वयं यथाक्रमं भागान् भोक्ष्यामः, ब्रह्मन्, न तु स्वातन्त्र्येण।" अतः वयं वेदानुगाः, वेदप्रेरिताः, न स्वतन्त्राः; ब्रह्मन्, वेदं प्रति निवेदय। ततः देवापिः शुद्धात्मा सन्, वेदान् सम्यक् आहूय, ध्यानतपसा संपन्नः, वेदाः साक्षात् प्रादुर्बभूवुः। देवापिः पुनः पुनः प्रणम्य, वेदान् प्रति ऋत्विजां वचनानि, अग्नेः वचनानि, देवतानां च वचनानि निवेदयामास। वेदाः ऊचुः—"वयं, प्रिये, परतन्त्राः, ईश्वरस्य इच्छायाः वशे स्थिताः; स एव विश्वस्य आधारः, स्वयं निराधारः, अस्पृष्टः। स एव सर्वशक्तीनां स्थानम्, सर्वसम्पदां निधिः; स महेश्वरः सृष्टिकर्ता, संहारकर्ता, परेश्वरः। वयं, ब्रह्मन्, शब्दमयाः, वदामः, जानिमः, एष धर्मः—यद् त्वं पृच्छसि तत् वदामः।" "केन नीताः, कः नाम, कस्य पुरी, कियत् बलम्? कः तान् भक्षितवान्, अथवा नष्टाः? एतावद् वयं जानिमः। तव शक्तिं, कं पूजयितव्यं, कुत्र च—एतदपि जानिमः; एवं त्वं तान् प्राप्स्यसि।" एवं श्रुत्वा, देवापिः चिरकालं हृदये वेदान् विचिन्तयामास।