शृणु, भगवन्! एकदा मुनयः वेदविदः जलस्य महत्त्वं चिन्तयन्तः समवेताः आसन्। तत्रैके प्राहुः—“जलमेवाग्नेः मूलं, जलेनैव शौचं लभ्यते। जलं विना अग्निहोत्रं कथं स्यादिति? अग्निपूजकानां च जलोपासकानां च किमन्यत्?” यत्र यत्र जलस्य उत्पत्तिः, तत्रैव कर्मणः अधिकारः; तावत्सम्प्राप्ते शौचे मनुष्यः कर्मणि अर्हः भवति, अन्यथा तु अशुचिः अयोग्यः स्यात्। यः वेदवित् श्रद्धया शीतले जले स्नात्वा शुद्धिं प्राप्नोति, स एव शुद्धः इति स्मरन्ति; अतः जलं मातृरूपेण स्मृतम्, परमं च मान्यं मन्यन्ते। जलस्यैवाग्नेः अधिक्यं, विशेषतः मातृणां मध्ये। एवं मुनिनां वचः श्रुत्वा, ते वेदज्ञाः मुनयः निर्णयं कृतवन्तः—“अधिकारः जले अस्तु।” यत्र मुनिसभायां एष निर्णयः जातः, हे नारद, स एव देशः तपोवनरूपेण पवित्रः संज्ञायते, मुनिसभास्थलं च तेन प्रसिद्धम्। तत्रैव अग्नितीर्थं नाम, सारस्वतं नाम च, स्नानदानाभ्यां सर्वकामसमृद्धिदं पुण्यं च तत्। तत्र चतुर्दशशतानि पुण्यतीर्थानि सन्ति, यत्र स्नानदानाभ्यां स्वर्गमोक्षौ लभ्येते। यत्र सारस्वत्या तैः मुनिभिः संशयः शमितः, तत्रैव गङ्गा अपि संगता; तस्य संगमस्य माहात्म्यं कः वर्णयितुं समर्थः? तस्याः गङ्गायाः उत्तरतीरे देवतीर्थं नाम प्रसिद्धं तीर्थं वर्तते। तस्य शक्तिं, सर्वपापनाशनां, अहं वर्णयिष्यामि। तत्र कश्चन राजा आर्ष्टिषेणः नाम, सर्वगुणसम्पन्नः, बभूव। तस्य भार्या जयानामा, लक्ष्मीसमाना, आसीत्। तयोः पुत्रः भारः नाम, बुद्धिमान्, पितृभक्तः, धनुर्वेदविद्याविशारदः, सर्वकलेषु निपुणः अभवत्। तस्य भार्या सुप्रभा नाम सुन्दरी, प्रसिद्धा आसीत्। तदा आर्ष्टिषेणः स्वराज्यं पुत्राय न्यवेदयत्। ततः सः राज्ञा पुरोहितेन सह, सरस्वत्याः तीरे यज्ञाय दीक्षां कृत्वा अश्वमेधाय समुपचक्रमे। तत्र वेदशास्त्रनिष्ठैः ऋत्विजः श्रेष्ठैः मुनिभिः च सह, सः राजा ब्राह्मणाग्निसमीपे दीक्षितः अभवत्। तस्मिन् काले, मिथुरः नाम दानवेश्वरः, बलवान् परन्तु दुष्टबुद्धिः, तं राजानं तस्य भार्यां च पुरोहितं च यज्ञात् अपहृत्य, त्वरया अधः पातालं नीतवान्। राज्ञः अपहृत्य, यज्ञस्य नाशे जातः, सर्वे देवाः ऋत्विजश्च स्वस्थानं गतवन्तः। केवलं पुरोहितपुत्रः देवापिः नाम, तत्र राज्ञा सह स्थितः। देवापिः स्वमातृदर्शनं कृत्वा, पितरं दृष्ट्वा नालब्ध्वा, चकितः दुःखितश्च अभवत्। सः मातरं पप्रच्छ—“मातः, पितरं कुत्र गतं? विना पित्रा जीवितुं न शक्नोमि; सत्यमेव वद।” पुनः सः अवदत्—“पित्रविहीनस्य जीवितं व्यर्थम्; यदि न वदसि, अहं जले वा वह्नौ वा प्रवेक्ष्यामि।” तदा तस्य माता, राज्ञः भार्या, पुरोहितस्य च धर्मपत्नी, पुत्राय अवदत्—“तव पिता दानवेन सह राज्ञा पातालं नीतः।” देवापिः पुनः पृच्छति—“कत्र नीतः? केन? कथं? किमर्थम्? के दृष्टवन्तः? दानवस्य स्थानं किमिति?” सा अवदत्—“यज्ञशालायां, यत्र राजा पत्नी पुरोहितेन च दीक्षितः, दैत्यः मिथुरः तान् पातालं नीतवान्, देवसंघस्य साक्षात्, अग्नेर् ब्राह्मणानां च सन्निधौ।” मातुः वचनं श्रुत्वा, देवापिः चिन्तयामास—“किं देवताः प्रार्थनीयाः, किं वह्निः, किं ऋत्विजः, किं असुराः?” अन्ते सः निश्चित्य अवदत्—“एतेषु एव पितरं शोधयिष्यामि, अन्यत्र न; एषा मम निश्चयः।” एवं निश्चित्य, सः भारं राजपुत्रं सम्बोध्य अवदत्—“तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च, सर्वान् पातालगतान् प्रत्याहर्तुं यतिष्ये।” “यदा भीषणं पराजयं जातं, तदा यः किञ्चिदपि प्रयत्नं न करोति, तस्य जीवितं मृतस्य वा किमर्थम्?” इति। “त्वं पृथिवीं पालय, हे आर्ष्टिषेण, पितेव; मम मातरं रक्षस्व, यावत् प्रतिनिवर्तेयं; कार्यसिद्धौ, हे भार, मां विसृज।” एवं भारेण उक्तः, देवापिः सर्वं विचिन्त्य, तम् अवदत्—“कार्यसिद्धिं कुरु, सुखेन गच्छ, किंचित् अपि शोकं मा कृथाः।” ततः देवापिः, देवराजपादारविन्दध्यानरतः, ऋत्विजः अन्विष्य, तान् पृथक् पृथक् प्रणम्य, प्राञ्जलिः इदं वचः अवदत्—“यूयं सर्वे यज्ञं पालयन्तु, दीक्षितं च यजमानं, पुरोहितं च, दीक्षितपत्नीं च रक्षन्तु। यदि भवन्तः साक्षात् तिष्ठन्तः, दैत्यराजः यज्ञं नाशयित्वा, राजानः अपहरति, एतद् न उचितम्। तथापि, अहं मन्ये—यूयं सर्वान् अक्लेशेन प्रत्यावर्तयितुं यतध्वं; अन्यथा, शापभाजः भविष्यथ।” “यज्ञे अग्निः प्रथमतः पूज्यः, स एव अत्र देवता; अतः वयं वह्निसकाशिनः न जानिमः। स एव दाता, भोक्ता, ग्राही, कर्ता, वहनकर्ता च। तान् ऋत्विजः पृष्ठतः स्थाप्य, देवापिः जातवेदसं विधिवत् अर्चयित्वा, अग्नये निवेदितवान्। ‘यथा ऋत्विजः, तथा अहं देवसेवकः; अहं देवेषु होमं वहामि, ते च भोक्तारः रक्षकाश्च।’” “सर्वदेवान् आहूय, होमभागान् पृथक् पृथक् दास्यामि; एष दोषः मम, अतः देवेषु गच्छामि।” एवं निश्चित्य, देवापिः देवान् प्राप्त्वा, तेषां समक्षं ऋत्विजां वचनं, अग्नेः वचनं, शापं च पृथक् पृथक् निवेदितवान्। एवं, भगवन्, जलस्य माहात्म्यं, मुनिसभायाः निर्णयः, देवतीर्थस्य पुण्यकथा, आर्ष्टिषेणराज्ञः अश्वमेधयज्ञविघ्नः, देवापेः धर्मनिष्ठा च एकसूत्रेण प्रवहन्ति।