ऋषयः तदा "न" इति उक्त्वा, क्षीरसागरशायिनं, शङ्खचक्रगदाधरं, विविधैः स्तोत्रैः स्तुत्वा तस्मात् जग्मुः। स सर्वलोकवेद्यः, भविष्यद्भावज्ञः, गर्भगतोऽन्तरात्मा, विविधरूपैः त्रैर्लोक्ये प्रविष्टः, तं च अक्षरं शाश्वतं, अप्रमेयं, वेदवेद्यं, येन आश्रयणेन मुनयः स्वार्थं प्राप्नुवन्ति, तं सत्यम् आश्रयमहम् शरणं प्रपद्ये। सर्वस्य कारणं, महाभूतानां, जगद्व्याप्तेः च यः स्वरूपं विष्णुरिति, तस्य स्वरूपं योगिभिः न लभ्यते; तस्य स्वरूपस्य वक्तुं, एते मुनयः अत्र आगताः—सत्यं वद, हे विश्वधामन्। त्वं सर्वदेहिनां अन्तरात्मा, सर्वं त्वमेव, सर्वं च त्वयि स्थितम्, हे प्रभो। तथापि त्वां कोऽपि न जानाति, हे अद्भुतरूप, स्वमायया। तदा दिव्या देव्यः वाग्, जगन्माता, अव्यक्ता, ववन्दे। या द्वयोः तपसा भक्त्या नियमेन वा पूर्वं प्राप्ता, सा श्रेष्ठा ज्येष्ठा च इति स्मर्यते। "एवं अस्तु" इति सर्वे पूज्याः मुनयः, क्लान्ताः अन्तःसंविग्नाश्च, परमवैराग्यं गृहीत्वा तस्मात् निर्जग्मुः। ते सर्वे गौतमीं जगन्मातरं, त्रैलोक्यपावनीं, तपःकर्तुं नियमेन उपगच्छन्। तत्र अपि आप्यदेवतायाः पूजनाय च अग्निदेवस्य पूजार्थं, ये अग्न्युपासकाः ये च आप्योपासकाः, ते सर्वे समाहिताः। तत्रैव देवी वाग् सरस्वती, वेदजननी, प्रोवाच। "आपः अग्नेः कारणं, आपः शौचस्य साधनम्; अग्निपूजा अपि आपः विना न सिध्यति, अग्न्युपासकानां आप्युपासकानां च। यत्र आपः जायते, तत्रैव कर्तव्यायोग्यः भवति; तदा पर्यन्तं अशुचिर्नरः कर्तव्ये अयोग्यः। यो वेदवित् श्रद्धया शीतलेषु आपः स्नाति, तदा एव शुद्धः; अतः आपः परा स्मृता, माता इति स्मृतिः। अतः आपः अग्नेः अपि श्रेष्ठा, विशेषतः मातृत्वेन।" एवं श्रुत्वा मुनयः वेदवित्, निर्णयं कृतवन्तः—"श्रेयो आपः" इति। यत्र एषः घटना मुनिसभायाम् अभवत्, तत् स्थानं तपःक्षेत्रं, मुनिसभास्थानं च इति प्रसिद्धम्। तत् अग्नितीर्थं, सारस्वतं च नाम, तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वकामफलप्रदं, शुभदं च। तत्र चतुर्दशशतानि पुण्यतीर्थानि, स्नानदानाभ्यां स्वर्गमोक्षप्रदानी। यत्र सरस्वत्या वाक्येन मुनिसन्देहः निवारितः, तत्र गङ्गा अपि संगता; तस्य संगमस्य महिमानं कः वर्णयितुं समर्थः? गङ्गायाः उत्तरतीरे देवतीर्थं नाम प्रसिद्धं, तस्य पावनशक्तिं सर्वपापनाशिनीं वक्ष्यामि। तत्र आर्ष्टिषेणो नाम राजा, सर्वगुणसम्पन्नः, तस्य भार्या जयानामा, या लक्ष्मीसमाऽभवत्। तस्य पुत्रः भरः नाम, बुद्धिमान्, पितृभक्तः, धनुर्वेदवेदाङ्गकुशलः, सर्वकलेषु निपुणः। तस्य पत्नी सुप्रभा नाम, रूपवती ख्यातवर्णा च। ततः आर्ष्टिषेणः पुत्रे राज्यं न्यवेदयत्। ततः स राजा, पुरोहितेन सह, सरस्वत्याः तीरे अश्वमेधाय दीक्षां कृत्वा, यत्नेन सर्वं समाचरन्। ऋत्विग्भिः, वेदशास्त्रनिष्ठैः श्रेष्ठमुनिभिः, स राजा ब्राह्मणाग्नेः समीपे दीक्षितः। तदा मिथुर् नाम दानवेश्वरः, बलवान् दुर्मतिरेव, तं राजानं, तस्य भार्यां, पुरोहितं च, यज्ञमध्यात् अपहृत्य, त्वरया अधस्तात् पातालं नीतवान्। यदा स राजा नीतः, यज्ञो विनष्टः, तदा देवाः ऋत्विजश्च स्वस्थानं प्रतस्थुः। केवलं देवापिः, पुरोहितपुत्रः, राज्ञः सह स्थितवान्। स मातरं दृष्ट्वा पितरं न दृष्ट्वा, विस्मितः, दुःखितः अभवत्। मातरं पप्रच्छ—"माते, पितरं कुत्र गतः? विना पितरं जीवितुं न शक्नोमि; सत्यम् आख्याहि।" "धिक्, पितृविहीनस्य जीवितम्, पापकर्मणाम् अपि! यदि न वदसि, आप्वग्नौ वा प्रवेक्ष्यामि।" तदा तस्य माता, राज्ञः भार्या, पुरोहितपत्नी, पुत्रं प्रोवाच—"पितरं दानवः पातालं नीतवान्, राज्ञः सह।" "कुत्र नीतः, केन, कथं, किमर्थं, कः दृष्टवान्, दानवस्य स्थानं वद।" सा उवाच—"यज्ञशाले, राजा दीक्षितः सन्, भार्यया पुरोहितेन च सह, दैत्यः मिथुर् सर्वान् पातालं नीतवान्, देवसंसदि, अग्निसाक्षिके, ब्राह्मणानां सन्निधौ।" मातुः वचनं श्रुत्वा, देवापिः चिन्तयामास—"किं देवतान्, अग्निं, ऋत्विजः, असुरान् वा प्रार्थये?" "एतेषु एव पितरं शोधयिष्यामि, अन्यत्र न; एषा मे निश्चया।" इति निश्चित्य, देवापिः भरं राजपुत्रं अब्रवीत्—"तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च, सर्वान् पातालगतान् पुनर् आनयिष्यामि।" "यदा भीषणं पराभवम् आगतम्, तदा उपायं कर्तुं यः न प्रयत्नं करोति, तस्य जीवितमृतयोः किम् अर्थः?" "त्वं भूमिं पालय, हे आर्ष्टिषेण, पितृवत्; मम मातरं रक्षस्व, यावत् आगच्छामि; कार्यसिद्धौ, हे भर, मां प्रेषय।" एवं भरः उक्त्वा, देवापिः सर्वं विचिन्त्य, "सिद्धिं प्राप्नुहि, सुखेन गच्छ, किंचित् अपि चिन्ता मा कृथाः," इति सान्त्वनं दत्तवान्।