सर्वे मुनयः, त्रैलोक्यनाथं महर्षिं समुपेत्य पप्रच्छुः—“अग्निः वा जलं वा, कः श्रेष्ठः?” ततोऽहं सर्वान् समुपस्थितान् ऋषीं धर्मनिष्ठान् संबोध्य अवोचम्—“उभौ लोके पूजार्हौ, उभयोर् एव विश्वं सृज्यते। देवपितृयज्ञाः, अमृतत्वं, जीवितं, शरीरस्य आधारः—सर्वं तयोः उत्पन्नं। तयोः मध्ये भेदः नास्ति; अतः श्रेष्ठता समानैव। मम वचनेन कस्यापि श्रेष्ठता नास्ति।” ऋषयः तु एकस्य श्रेष्ठतां मन्यन्ते स्म; मम उत्तरं अप्रसन्नाः, ते तपस्विनः वायुम् उपगच्छुः। “वायो, कस्य श्रेष्ठता? प्राणस्वरूप, सत्यं त्वयि स्थितम्।” वायुः अवदत्—“अग्निः ज्येष्ठः; सर्वं अग्नौ प्रतिष्ठितम्।” ऋषयः तस्य उत्तरं अस्वीकार्य, भूमिम् उपगच्छुः। “भूमे, सत्यं वद: कस्य श्रेष्ठता? त्वं चराचरस्य आधारः।” भूमिः विनयेन समुपस्थितान् ऋषीन् प्रति अवोचत्—“मम अपि नित्याः देवीः, आपः, आधारः। सर्वं आपः उत्पन्नं; श्रेष्ठता आपः प्रतिष्ठिता।” ऋषयः पुनः अस्वीकार्य, क्षीरसागरे शयितं शङ्खचक्रगदाधरं विष्णुं स्तुत्वा जग्मुः। सर्वलोकविदं, भविष्यत्, उत्पद्यमानं, अन्तर्यामीं, त्रिलोक्यां अन्ते प्रविष्टं, विविधरूपं, अक्षरं, नित्यं, अनन्तं, वेदवेद्यं, शरणं, यं ऋषयः वेदैः ज्ञातुम् इच्छन्ति, तं परमं तत्त्वं शरणं प्रार्थयन्ति। सर्वस्य कारणं, महाभूतानां, जगत्सूत्रस्य, विष्णोर् रूपं योगिभिः न गम्यते; तस्य विषयं वक्तुम् ऋषयः आगताः—“सत्यं वद, विश्वधामन्।” “त्वं सर्वदेहिनां अन्तरात्मा; सर्वं त्वयि, त्वमेव सर्वम्। तव स्वरूपं स्वमायया गूढम्, त्वां न कश्चित् जानाति, अद्भुत।“ ततः दिव्यं, शरीररहितं वाणीं, जगज्जननीम् अवोचत्—“ययोः तपसा, भक्त्या, नियमेन, यः पूर्वं लभ्यते, स एव ज्येष्ठः, श्रेष्ठः इति कथ्यते।” “एवं भवतु” इति सर्वे ऋषयः, श्रान्ताः, अन्तःक्लान्ताः, परं वैराग्यं स्वीकृत्य, ययुः गौतमीं, जगतां एकां मातरम्, त्रिलोक्यां पावनीं, तपस्यां युक्ताः। ततः अग्निपूजकाः, जलपूजकाः, अग्निं जलं च पूजयितुं सज्जाः, तत्र दिव्यवाणी, वेदमाता सरस्वती, अवोचत्—“आपः अग्नेः कारणम्; आपः शुद्धिं ददाति; अग्निपूजायाः अपि आपः आवश्यकाः। यत्र आपः उत्पन्ना, तत्र कर्मयोग्यता; अन्यथा अशुद्धः, अपवित्रः, अयोग्यः। वेदज्ञः श्रद्धया शीतजलस्नानं कृत्वा शुद्धः भवति; अतः आपः श्रेष्ठा, माता इति स्मृता। मातृविशेषे आपः अग्नेः श्रेष्ठा।” एतद् श्रुत्वा वेदविदः ऋषयः निर्णयं कृतवन्तः—“श्रेष्ठता आपः अस्तु।” यत्र ऋषिसभायां एषा घटना अभवत्, तं स्थलम् ‘तपस्तीरथम्’ इति, ‘ऋषिसभास्थलम्’ इति च कथ्यते। तद् ‘अग्नितीरथम्’ च, ‘सारस्वतम्’ इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानं, दानं च सर्वकामफलदं, शुभम्। तत्र चतुर्दशशतानि तीर्थानि पुण्यदायकानि; स्नानदानाभ्यां स्वर्गं मोक्षं च लभ्यते। यत्र सरस्वत्या वचसा ऋषीणां संशयो निवारितः, तत्र गङ्गा अपि समन्विता; तस्य संगमस्य महिमानं कः वर्णयितुं समर्थः? गङ्गायाः उत्तरतीरे ‘देवतीरथम्’ इति प्रसिद्धं स्थलम्; तस्य शक्तिं सर्वपापनाशिनीं वर्णयिष्यामि। तत्र राजा ‘अर्ष्टिषेणः’ नाम्ना, सर्वगुणसम्पन्नः, तस्य पत्नी ‘जया’ नाम्नी, लक्ष्मीसदृशी। तस्य पुत्रः ‘भरा’ नाम्ना, बुद्धिमान्, पितृभक्तः, धनुर्वेदवेदाङ्गनिपुणः, सर्वकला-कुशलः। तस्य पत्नी ‘सुप्रभा’ नाम्ना, रूपवती, प्रसिद्धा। ततः राजा अर्ष्टिषेणः पुत्राय राज्यं समर्प्य, पुरोहितेन सह दीक्षां कृतवान्। ततः सरस्वतीतीरे अश्वमेधाय यत्नपूर्वकं आरब्धवान्। वेदशास्त्रनिष्ठैः पुरोहितैः, श्रेष्ठैः ऋषिभिः, स राजा ब्राह्मणाग्निसमीपे संस्कृतः। तत्र दानवानां शक्तिमान्, दुष्टचित्तः ‘मिथुरः’ राजा, राजानं, तस्य पत्नीं, पुरोहितं च अपहर्य, यज्ञं विघ्नितवान्। शीघ्रं तान् अधः पातालं नीतवान्; तत्र राज्ञः हरणे यज्ञं नष्टे, देवाः, पुरोहिताः च स्वस्थानं गताः। पुरोहितस्य पुत्रः, ‘देवापिः’ नाम्ना, राज्ञः सह अवस्थितः। स बालकः मातरं दृष्ट्वा, पितरं अदृष्ट्वा, विस्मितः, दुःखितः अभवत्। स मातरं अपृच्छत्—“माते, पितरं कुत्र गतः? पितरं विना जीवितुं न शक्नोमि; सत्यं वद।” “पितृविहीनस्य, पापकृतः जीवितं धिक्! यदि न वदसि, अहं जलं वा अग्निं वा प्रवेश्यामि।