कदाचित् मुनयः समागत्य परस्परं विवदन्तः अग्निं वा आपः वा कः श्रेष्ठः इति चिन्तयन्ति स्म। केचन आपः परं मन्यन्ते, केचन पुनरग्निमेव श्रेष्ठमिति निश्चितवन्तः। तदा मुनयः अग्नेः आपां च गुणान् विविच्य स्वमतं प्रकटयन्तः ऊचुः—"क्व जीवितं विना अग्निना? अग्निरेव हि जीवनस्य सारः; सर्वं तदा अग्नौ एव जातम्, स एव आत्मा, स एव हविर्याज्यस्य ग्राही।" "अग्निना एव जगत् धार्यते, अग्निरेव विश्वस्य ज्योतिः। अतः नास्ति शुद्धिकर्ता वा महद्देवः अग्न्यतः श्रेष्ठः। स एव अन्तरात्मा दीपः, स एव परं ज्योतिः। अग्निविना किमपि नास्ति यद् यशसा त्रिलोक्यं व्याप्नोति। तस्मात् न किञ्चित् अग्नेः परं, स जीवेषु श्रेष्ठत्वस्य पात्रम्। यथा बीजं पुरुषः स्त्रिया क्षेत्रे स्थापयति, तथैव।" "शरीराद्याः शक्तयः केवलमग्न्याः एव, नान्यथा। अग्निरेव देवतानां मुखम्। अतः एतत् परं न किञ्चिद् ज्ञायते।" इति अग्निपक्षिणः मुनयः ऊचुः। अन्ये तु वेदविदः आपः एव परा इति मन्यन्ते। "आप्भ्यः अन्नं जायते, शौचं च आपः उत्पादयन्ति। सर्वं हि आप्भ्यः धार्यते, मातरः आपः स्मृताः। ये वेदविदः ते वदन्ति—आपः एव त्रिलोक्यस्य प्राणः। अमृतत्वं आप्भ्यः उत्पन्नम्, तासु औषधीनां च उत्पत्तिः। केचन अग्निं ज्येष्ठमाहुः, अन्ये आपः प्राचीनतमाः इति।" एवं विरुद्धदृष्टयः ते वेदज्ञाः मुनयः मम समीपमागत्य माम् ऊचुः—"त्रैलोक्यनाथ! ब्रूहि, अग्निः वा आपः वा कः श्रेष्ठः?" अहं तु सर्वान् समवेतान् मुनीन् व्रतनिष्ठान् इत्युक्तवान्—"उभयम् एव लोके पूज्यतमम्; उभयात् एव विश्वस्य उत्पत्तिः। उभयात् एव देवपितृभ्यः हविः, अमृतत्वं च। उभयात् एव जीवितं, शरीरस्य च धारणा। नास्ति तयोः भेदः; तस्मात् तयोः समं श्रेयः।" एवं मम वचनेन न तयोः कस्यचित् विशेषः प्रतिष्ठितः। तथापि ते प्रमुखा मुनयः एकस्य वा अन्यस्य वा श्रेष्ठत्वं मन्यन्तः, मम उत्तरं अप्रतिपद्य, वायुम् उपगच्छन्। "कस्य श्रेष्ठता, हे वायो? प्राण, सत्यं त्वयि स्थितम्।" इति पृष्टे वायुः उक्तवान्—"अग्निः ज्येष्ठः; सर्वम् अग्नौ एव प्रतिष्ठितम्।" एवं श्रुत्वा मुनयः न तद् अनुमोद्य, पृथ्वीं गतवन्तः। "हे पृथिवि, सत्यम् वद; कस्य श्रेष्ठता? त्वम् एव सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्य आधारः।" पृथिवी अपि विनयेन तान् मुनीन् उक्तवती—"मम अपि नित्याः देव्यो आपः एव आधारः। सर्वम् आप्भ्यः जायते; श्रेष्ठता आप्सु प्रतिष्ठिता।" एवं श्रुत्वा मुनयः "नो" इत्युक्त्वा, क्षीरसागरशायिनं शङ्खचक्रगदाधरं विविधैः स्तोत्रैः स्तुतवन्तः। "यो सर्वलोकज्ञः, भविष्यद्भावज्ञः, यो अन्तर्यामी, यो त्रिलोक्यं चराचरं विविधरूपेण अन्ते प्रविष्टवान्—" "स यः अक्षरः, नित्यः, असीमः, वेदवेद्यः, यस्य आश्रयणेन मुनयः स्वगम्यं प्राप्नुवन्ति—स एव परमसत्यं, स एव शरणम्।" "स एव सर्वस्य बीजम्, महाभूतानां जगदाधारस्य च; स विष्णुरूपः योगिभिः न दृश्यते; तस्य स्वरूपस्य विवेचनाय वयं मुनयः समागताः। सत्यम् वद, हे विश्वाधार!" "त्वम् सर्वदेहिनां अन्तरात्मा; त्वमेव सर्वम्, सर्वं च त्वयि, प्रभो। तथापि, त्वां कश्चन न जानाति, हे अद्भुत, स्वमायया।" एवम् उक्ते, दिव्या देहीनां वाङ्माता जगन्माता वदति स्म। "योऽपि तयोः तपसा, भक्त्या, नियमेन पूर्वं लभ्यते, स एव ज्येष्ठः, स एव श्रेष्ठः इति।" "एवं स्यात्" इति सर्वे मुनयः श्रान्ता, अन्तरतः विरक्ताः, गत्वा गौतमीं जगन्मातरं, त्रैलोक्यपावनीं, तपसे नियताः। तत्र अग्निपूजकाः आपः पूजयन्तः च, अग्निदेवतायाः च आपोः च पूजायै सज्जाः अभवन्। तदा सरस्वती, वेदमाता, दिव्यवाणी वदति स्म— "आपः अग्नेः कारणम्, आपोः शौचं लभ्यते; अग्निपूजायाः विना आपः न सिध्यति, अग्निपूजकानां च आपः पूजकानाम् च।" "यत्र आपः जायते, तत्र एव कर्मण्यधिकारः; तावत् अशुचिः अपवित्रः पुरुषः अकर्तव्यः।" "यावद् वेदवित् श्रद्धया शीतजलस्नानेन न शुद्ध्यति, तावत् न पवित्रः; तस्मात् आपः परा, माता इति स्मृता। तस्मात् आपः अग्न्यः श्रेष्ठा, विशेषतः मातरः इति।" एवं श्रुत्वा वेदविदः मुनयः निर्णयं कृतवन्तः—"श्रेष्ठत्वं आपः एव।" यत्र एषः संवादः मुनिसभायाम् अभवत्, हे नारद, स देशः तपोर्थ इति प्रसिद्धः, मुनिसभातीर्थ इति च ज्ञायते। स एव अग्नितीर्थः, सारस्वतं नाम; तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वकामफलप्रदं पुण्यम्। तत्र चतुर्दशशतानि तीर्थानि पुण्यदानी; तत्र स्नानदानाभ्यां स्वर्गं मोक्षं च लभ्यते। यत्र सरस्वत्या वचसा मुनिनां संशयः नष्टः, तत्र गङ्गा अपि समागतवती। तस्य सङ्गमस्य माहात्म्यं कः वर्णयितुं शक्नुयात्? गङ्गायाः उत्तरतीरे देवतीर्थं नाम प्रसिद्धं; तस्य शक्तिं सर्वपापनाशिनीं वक्ष्यामि। तत्र आसीत् राजा अर्ष्टिषेणः, सर्वगुणैः कीर्तिमान्; तस्य भार्या जया नाम्ना, या लक्ष्मीसदृशी आसीत्।