कश्चित् धर्मप्रियः पुरुषः तत्र स्थित्वा धनाढ्यः प्राज्ञः शूरश्च भवति, पुत्रपौत्रवृद्धिं लभते च। तत्र पिण्डदानादिदानेन पितरः मोक्षं प्राप्नुवन्ति, स्नानेन च मनोवाक्कायसम्भवान् पापान् नरः विमुच्यते। तदा यमस्य वचः श्रुत्वा वह्निदेवः तयोः पक्षिणोः प्रति वचनम् अदात्। ये दक्षिणतीरे नियतव्रताः मम स्तोत्रं पठन्ति, तान् अहम् आरोग्यं, ऐश्वर्यं, सौभाग्यं, रूपं च ददामि। यः कश्चिद् अपि स्तोत्रं पठति, लिखित्वा गृहे स्थापयति वा, तस्य वह्नेः भयम् न अस्ति। यः शुद्धदेहः वह्नितटे स्नानदानं करोति, स अग्निष्टोमफलम् अवाप्नोति, न संशयः। तस्मात्कालात् तद् तीर्थं याम्यं च आग्नेयं च इति प्रसिद्धम् अभवत्; तत्र कपोतः उलूकः च, तेषां च भीषणः उलूकः, प्राज्ञैः विज्ञायते। तत्र त्रिसहस्राणि शतानि च तावत्, पुनः नवतिः पुण्यतीर्थानि सन्ति; प्रतितीर्थं मोक्षमयं पात्रं स्मृतम्। तत्र स्नानदानाभ्यां, अपि च प्रेतभावम् आपन्नाः, शुद्धिं यान्ति; तैः स्वर्गः प्राप्यते, पुत्रैः धनैः च समन्विताः भवन्ति। तत् तीर्थं तपस्तीर्थं इति विख्यातम्, यत् तपः वर्धयति, सर्वकामदं पुण्यदं पितृत्रिप्तिवर्धनं च। तत्र पापनाशकं पावनतीर्थे किम् अभवत् इति शृणु; जलानां वह्नेः च संवादः, मुनिनां च परस्परवाक्यम्। केचित् जलानि श्रेष्ठानि इति मन्यन्ते, अन्ये अग्निं श्रेष्ठां विदुः; एवं मुनयः वह्निजलयोः गुणान् चर्चयन्तः विवदन्ति स्म। अग्निना विना जीवनं कुत्र स्यात्? अग्निर् एव जीवनस्य स्वरूपम्; सर्वं तस्माद् उत्पद्यते, अग्निः आत्मा च हविर्भोक्ता च। अग्निना जगत् ध्रियते, अग्निः एव विश्वस्य प्रकाशः; तस्मात् पावकात् परः न अस्ति शुद्धिकर्ता, न च देवः। स एव अन्तरात्मा दीपः, स एव परमदीपः; अग्निना विना त्रिषु लोकेषु कस्यापि तेजः न दृश्यते। तस्मात् अग्निः एव श्रेष्ठः, भूतानां मध्ये प्रमुखपात्रम्; यथा बीजं पुरुषः स्त्रीक्षेत्रे स्थापयति, तथा। तस्य शक्तिः शरीरादि आरभ्य केवलं वह्नौ एव, अन्यथा न; अग्निः एव देवद्वारम्, तस्मात् अन्यत् न ज्ञायते। अन्ये तु वेदविदः जलानि प्रमुखाणि इति मन्यन्ते; अन्नं जलात् जायते, शुद्धिः अपि जलात्। सर्वं जलैः धार्यते, जलानि मातरः स्मृताः; प्राचीनविदः जलम् एव त्रैलोक्यस्य जीवनं वदन्ति। अमृतत्वं जलात् उत्पन्नम्, तस्मात् ओषधीनां मूलम्; केचित् वह्निं ज्येष्ठम्, अन्ये जलम् प्राचीनतमम् इति वदन्ति। एवं वेदविदः विपरीतदृष्टयः मुनयः माम् उपेत्य एवम् ऊचुः— भो भगवन्, त्रैलोक्यनाथ, वह्नेः वा जलस्य वा कः श्रेष्ठः इति वद। अहं च तान् सर्वान् संनिहितमुनीन् व्रतस्थांश्च एवम् अवदं— उभौ लोके पूज्यतमौ, उभययोः जगत् उत्पत्तिः। देवपितृभ्यो हविः, अमृतत्वं, जीवितं, शरीरधारणा— सर्वं ताभ्यां जायते। न तयोः भेदः अस्ति, तस्मात् उभयोः समानं प्रमुख्यम्; मम वचनेन तयोः कस्यापि प्रमुख्यं न अस्ति। किन्तु मुनयः अन्योन्यं श्रेष्ठत्वं मन्यमानाः, मम उत्तरं अप्रतिपन्नाः, वायुम् उपजग्मुः। वायुम् ऊचुः— कस्य प्रमुख्यम्? प्राण, सत्यम् त्वयि प्रतिष्ठितम्। वायुः अवदत्— वह्निः ज्येष्ठः, सर्वं तस्मिन्स्थितम्। तत् 'न एवम्' इति वदन्तः मुनयः पृथिवीं जग्मुः। पृथिव्याम् ऊचुः— सत्यम् वद, कस्य प्रमुख्यम्? त्वम् सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्य आधारः। सा पृथिवी विनीतया तान् मुनीन् प्रति अवदत्— मम अपि आधारः नित्याः देव्यो जलानि; सर्वं जलात् जायते, प्रमुख्यं जलासु प्रतिष्ठितम्। तद् 'न एवम्' इति श्रुत्वा मुनयः क्षीराब्धिशायिनं शङ्खचक्रगदाधरं स्तोत्रैः स्तुत्वा जग्मुः। स यः सर्वलोकवेदिता, भूतभव्यजन्मवेदिता, अन्तर्यामी, त्रिलोक्यस्य अन्ते प्रविष्टवान्, विचित्ररूपः— तं नश्वरं शाश्वतं अनन्तं यं वेदवित् वेदितव्यं वदन्ति, येन आश्रयमात्रेण कामान् लभन्ते, तं सत्यम् शरणं वयं प्रपद्यामः। सः एव भूतादिर् महाभूतैः जगदाधारः, तस्य विष्णुरूपं योगिभिः न दृश्यते; तस्य कथनाय मुनयः अत्र आगताः— सत्यं वद, विश्वधामन्। त्वम् एव सर्वदेहिनां अन्तरात्मा, त्वमेव सर्वं, सर्वं त्वयि; त्वां न कश्चन जानाति, अद्भुतस्वरूप, स्वमायया। तदा दिव्या देहवर्जिता वाणी, जगन्माता, अवदत्— यं कं वा तपसा, भक्त्या, संयमेन च प्रथमम् आप्नोति, स एव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च इति। 'एवं अस्तु' इति सर्वे सन्तः मुनयः तत्रैव अनुत्तमवैराग्येन क्लान्ताः सन्तः निर्जग्मुः। सर्वे गौतमीं जगामुः, या एकैव सर्वलोकमाता, त्रैलोक्यपावनी, तपोऽनुष्ठाने मनसा स्थिताः। तदा जलदेवतायाः च वह्निदेवस्य च पूजनाय उद्युक्ताः, ये अग्निपूजकाः ये च जलाराधनपराः, तत्रैव दिव्या वाणी सरस्वती वेदजननी अवदत्।