यदा परमेश्वरेण जननकाले यद् व्यक्तेभ्यः नियोज्यते, तत् कदापि नान्यथा भवति; प्राणिनः निष्फलमेव दुःखानि अनुभवन्ति। अतः सर्वलोकमङ्गलाय, सर्वेषां पुण्यदायकं हितं किञ्चिद् वयं प्रार्थयेम; एतद् युवाभ्यामपि रोचतामिति। ततः ख्यातयशसी दिव्यपक्षिणौ तत्र लोकप्रसिद्धौ समं वदतुः—धर्मस्य कीर्त्यर्थं, भूतहिताय च, गङ्गायाः पुण्यतीरे उभयतः आश्रमान् कृत्वा, वयं लोकपालकौ भवेम; एष एवोत्तमो वरः। अत्र स्नानं, दानं, जपः, होमः, पितृपूजनं च—पुण्येनापुण्येन वा येन केनापि कृतं, सर्वम् अक्षयपुण्यदायकं भवति; एष एव परमः वरः। ततः तेषां वचनेन तुष्टः सन्, "एवं भवतु, वयं चान्यदपि वदामः," इति प्रोक्तवान्। गौतमीतीरस्य उत्तरस्यां यमस्तोत्रं यः पठति, तस्य सप्तसु पीढिषु कश्चन अकालमृत्युम् न प्राप्नोति। यः च सदा संयम्य यमस्तोत्रं पठति, सः सर्वसमृद्धिपात्रं भवति। सः अष्टाशीतिसहस्ररोगैः न बाध्यते; तत्रैव, द्विजश्रेष्ठ, गर्भिणी स्त्री तृतीयेमासे, तथा पूर्वं वन्ध्या स्त्री षण्मासानन्तरं सप्तदिनानि स्नानं कुर्यात्; सा वीर्यवन्तं पुत्रं लभते, शतवर्षपर्यन्तं जीवति च। सः पुत्रः धनवान्, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, पुत्रपौत्रवृद्धिकरः च भवति। तत्र पिण्डदानादिना पितरः मोक्षं प्राप्नुवन्ति; स्नानेन च मनोवाक्कायसम्भूतपापात् नरः विमुक्तो भवति। ततः यमवचनानन्तरं वह्निर्द्वौ पक्षिणौ प्रति अवदत्—"दक्षव्रतैः यः दक्षिणतीरे मम स्तोत्रं पठति, तस्मै आरोग्यं, धनं, श्रीः, सौन्दर्यं च ददामि। यः क्वापि मम स्तोत्रं पठति, लिखित्वा गृहे स्थापयति वा, तस्मै वह्निभयम् नास्ति। यः शुचिः सन् अग्नितीरे स्नानदानं करोति, सः अग्निष्टोमफलम् अवाप्तुम् अर्हति, न संशयः।" तस्मात् तद् तीर्थं याम्यं च आग्नेयं च प्रसिद्धं जातम्; तत्र कपोतः उलूकः च, तीक्ष्णः उलूकः च, मुनिभिः विज्ञायन्ते। तत्र त्रिसहस्राणि, तावत् शतानि, पुनः नवतिः तीर्थानि सन्ति; प्रतितीर्थं मोक्षकुंभवत्। तत्र स्नानदानाभ्यां प्रेताः अपि शुद्धिं यान्ति; स्वर्गं च प्राप्नुवन्ति, पुत्रैः धनैः च समन्विताः। तत् तपस्तीर्थमिति विख्यातं, यत् तपसा वर्धते, सर्वकामदं, पुण्यदं, पितृतृप्तिवर्धनं च। तत्र यत् पापघ्नं तीर्थे अभवत्, तद् जलवह्निसंवादं, मुनिसंवादं च शृणु। केचित् जलानि श्रेष्ठानि इति मेनिरे, अन्ये अग्निम्; मुनयः अग्निजलयोः गुणान् चर्चयन्तः अवदन्। "कुत्र जीवः विना वह्निना? अग्निरेव हि प्राणः; सर्वं वह्निसंभवम्, स एव आत्मा, स एव होत्रा। अग्निना विश्वं धार्यते; स एव ज्योतिः; तस्मात् न कोऽपि शुद्धिकरः, न कोऽपि देवः अग्न्याः श्रेष्ठः। स एव अन्तरात्मज्योतिः, स एव परमज्योतिः; विना वह्निना न किमपि त्रैलोक्यव्यापिनः तेजसः अस्ति। तस्मात् सृष्टौ श्रेष्ठं नास्ति अग्नितः; यथा बीजं पुरुषः स्त्रीक्षेत्रे स्थापयति, एवं स्यात्। तस्य शक्तिः शरीरादारभ्य केवलं वह्नये, नान्यथा। अग्निरेव देवमुखम्; तस्मात् न अन्यः कश्चिद् ज्ञायते।" किन्तु अन्ये वेदविदः जले श्रेष्ठतां मन्यन्ते—"अन्नं जलसम्भवम्, शौचं जलात् जातम्। सर्वं जलैः धार्यते; मातरः जलानि स्मृतानि। ये पुराणविदः ते जलं त्रैलोक्यप्राणम् इति वदन्ति। अमृतं जलात् जातम्, तस्मात् ओषधीनां उत्पत्तिः। केचित् वह्निं ज्येष्ठम्, अपरे जलं प्राचीनतमम् इति मन्यन्ते।" एवं विपरीतदृष्टयः वेदविदः मुनयः मामुपेत्य पप्रच्छुः—"त्रैलोक्यनाथ, वह्निः वा जलं वा श्रेष्ठम्, वद।" अहम् अपि सर्वान् संनियतव्रतान् मुनीन् प्रति अवदं—"उभौ लोके पूज्यतमौ, उभयोरपि विश्वं जातम्। उभयात् देवपितृहोमः, अमृतं, जीवितं, शरीरधारणं च सम्पद्यते। न तयोः भेदः; तस्मात् तुल्यं श्रेष्ठत्वं मतम्; मम वचनेन न कस्यचित् श्रेष्ठता।" किन्तु तेषां मुनीनां मनसि एकस्य श्रेष्ठता आसीत्; ते मम उत्तरं न तुष्टाः सन्तः वायुम् उपजग्मुः—"कस्य श्रेष्ठता, हे वायो? प्राणः, सत्यम् त्वयि स्थितम्।" वायुः उवाच—"वह्निः ज्येष्ठः; सर्वं तस्मिन्स्थितम्।" इति श्रुत्वा, "न तथा," इत्युक्त्वा मुनयः पृथिवीं जग्मुः—"पृथिवि, सत्यम् वद; कस्य श्रेष्ठता? त्वं जगतः स्थिरचरस्य आधारः।" पृथिव्यपि मुनिसंघं प्रति विनयपूर्वकम् अवदत्—"ममापि नित्याः जलदेव्यः आधारः; सर्वं जलात् जातम्; श्रेष्ठता जलासु प्रतिष्ठिता।