यदा कपोतः यमधर्मराजं सम्यक् सम्पूज्य तस्य प्रसादेन यमास्त्रं प्राप्तवान्, तदा स सर्वान् अत्यशेत। तद्वत् उलूकः अपि अग्निं समर्चयन् महाबलसम्पन्नः अभवत्। तयोः उभयोः प्रमत्तयोः मध्ये अतिभयानकः संग्रामः समभवत्। तत्र उलूकः अग्न्यस्त्रं कपोतम् प्रति विससर्ज, कपोतः अपि प्रत्युत्तरं यमपाशान् शत्रवे प्राहिणोत्। तदा उलूकस्य कृते यमदण्डः च पाशाः च मुक्ताः, पुनः काकबकयोरिव भीषणः संग्रामः समजायत। तत्र हेतिः कपोतपत्नी, ज्वलदस्त्रं समीपं संप्राप्तं दृष्ट्वा, महायुद्धे पत्युः कृते शोकसमाकुला अभवत्। विशेषतः स्वपुत्रान् अग्निना परिवेष्टितान् दृष्ट्वा, सा हेतिः अग्निं समीपगता, विविधैः शब्दैः स्तोतुम् आरब्धवती। "नमः हविरादाय स्वाहाराध्याय, यस्य रूपं न दृश्यते नापि तिरस्कृतम्, यः सर्वस्वरूपः, येन देवाः हविः भुञ्जते। स देवमुखः, देवयज्ञवाहकः, देवपुरोहितः, देवदूतः च। तं प्रपद्ये आद्यं देवं विभावसुम्, योऽन्तर्गतः प्राणरूपेण, बहिः अन्नदातृरूपेण, तं यज्ञकर्तारं जयिनं शरणं प्रपद्ये।" तदा अग्निः तां कपोतपत्नीं उवाच—"ममायमस्त्रः युद्धे सन्नद्धः, न प्रमाद्यति; वद हि, सति, कुत्रायमस्त्रः विश्रामयेत्?" सा उवाच—"मय्यस्त्रं विश्रामयतु, न मम पुत्रेषु, न मम पत्यौ; सत्यम्, हविराद, जातवेदः, नमस्ते।" तदा अग्निः तस्याः वचनेन संतुष्टः, पतिस्नेहेन च तुष्टः, तस्यै हेत्यै पति-पुत्रयोः अभयदानं दत्तवान्—"ममायमग्न्यस्त्रः न तव पतिं, न पुत्रान्, न त्वां दहिष्यति; तस्मात् सुखेन गच्छ, कपोतपत्नी।" एतेन समयेन उलूकपत्नी स्वं पतिं यमपाशैः बद्धं, यमदण्डेन ताडितं च दृष्ट्वा, संतप्तहृदा, भीता, यमं समीपमगच्छत्। सा यमं स्तोतुम् आरब्धवती—"भवतः भीताः जनाः पलायन्ते; भयात् ब्रह्मचर्यं चरन्ति; भयात् पण्डिताः धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति; भयात् स्वधर्मे स्थिराः भवन्ति। भयात् अहिंसां कुर्वन्ति, ग्रामात् निर्गम्य वने वसन्ति; भयात् सौम्यत्वं गृह्णन्ति; भयात् सोमपानं कुर्वन्ति।" एवं वदन्त्याः दक्षिणदिग्पालः तां उवाच—"वरं वृणुष्व, शुभे! यद् यच्छ्रेयस्ते मनसि तिष्ठति, तद् दास्यामि।" यमस्य वचनं श्रुत्वा, सा पतिव्रता उलूकपत्नी प्रत्युवाच—"मम पतिः भवता पाशैः बद्धः, दण्डेन ताडितश्च; तस्मात्, देवश्रेष्ठ, मम पुत्रान् पतिं च रक्ष।" तस्याः वचनेन करुणया सम्प्रेरितः यमः पुनः पुनरुवाच—"शुभानने, वद, कुत्र पाशः दण्डश्च स्थापनीयः?" सा यमं प्रति उवाच—"मयि एव भवतः पाशः प्रविशतु, लोकनाथ; दण्डः अपि मयि एव विश्रामयतु।" तदा भगवान् यमः तां करुणया पुनरुवाच—"तव पतिः पुत्राश्च सर्वे जीवंतु, दुःखरहिताः।" यमः पाशान् संनिवर्त्य अग्निर्देवः स्वमस्त्रं प्रत्याहृत्य, कपोतः च उलूकः च, उभौ दिव्यौ, शमं गतवन्तौ। तदा उभौ द्विजौ उचतु—"वरं वृणुतां यं कामयथः।" तौ उचतु—"युष्माकं दर्शनं प्राप्तं, यत् वैरात् अपि दुर्लभं; वयं पापकपोतौ—किं वरैः प्रयोजनं, देवश्रेष्ठौ? यदि वरः दातव्यः, स्नेहेन उभाभ्यां दत्तः; वयं स्वार्थाय न किञ्चन वाञ्छामः, अपि शुभं दत्तं चेत्।" "योऽपि स्वार्थाय व्रुणुते, देवेश्वरौ, स खलु कृपणः; परार्थनिष्ठस्य तु नित्यं जीवनं फलदायकम्। अग्निः, आपः, सूर्यः, पृथिवी, धान्यवर्गाश्च—सर्वे परोपकारायैव सन्ति, विशेषतः साधूनां विषये। ब्रह्मादयः अपि मृत्युना वशीकृताः; एतद्विज्ञाय, देवश्रेष्ठौ, स्वार्थाय यत्नः व्यर्थः। यत् परमेश्वरेण जन्मनि नियोजितं, तत् अन्यथा न भवति; प्राणी दुःखमात्रं अनुभवति।" "तस्मात् लोकार्थाय शुभं पुण्यदायकं वरं याचामहे; तौ यथानुमन्येते।" तदा दिव्यौ पक्षिणौ, लोकेषु प्रसिद्धौ, उचतु—"धर्मकीर्त्यर्थं भूतहिताय च...।" "गङ्गायाः उभयतटे पुण्यस्थले आश्रमौ स्तः; लोकरक्षणार्थं वयं तत्र स्याम, एषः परमः वरः।" "त्रिषु पुण्यकृत्येषु—स्नाने, दाने, जप्ये, होमे, पितृपूजायां—साधुना वा पापिना वा यथा यत् क्रियते, तत् सर्वं अक्षयपुण्यं भवति; एषः परमः वरः।" तौ उचतु—"एवं भवतु; अद्य स्म नः प्रीतिः, अतः परं वदावः।" "गौतम्याः उत्तरतीरे यमस्तोत्रं यः पठति, तस्य सप्तसु पीढिषु कस्यापि अकालमृत्युः न भवति। यः नित्यं संयतः यमस्तोत्रं पठति, स सर्वसमृद्ध्याः पात्रं भवति।" "अष्टाशीतिसहस्ररोगैः स न बाध्यते; अस्मिन्पुण्यस्थले, द्विजश्रेष्ठ, गर्भिणी स्त्री तृतीयेमासे—पूर्वं वा वन्ध्या षष्ठेमासे—सप्तदिनानि स्नानं कुर्यात्; तस्याः वीर्यवान् पुत्रः जायते, शतायुश्च भवति।" एवं कपोत-उलूकयोः अद्भुतं धर्मोपाख्यानं समाप्तम्।