एवं दृष्ट्वा स राजा पुत्रं प्रति स्नेहपूर्वकं वरानुग्रहपूर्वकं च वाक्यं प्राह। तव कृतं धर्मकृत्यं, सौम्य, शुभमस्तु ते। त्वया, अनघ, मया मोक्षः प्राप्तः; यः पुत्रः पितॄन् त्रायते, स एव लोके भाग्यशाली स्मृतः। ततः देवगणाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं वचः ऊचुः—"नरश्रेष्ठ राम, यथेष्टं गच्छ।" तद्वचनं श्रुत्वा रामो देवगणान् प्रति प्राह—"देवाः, गुरुणा पित्रा च सह किम् अवशिष्टं कर्तव्यं?" ते देवाः वदन्ति—"गङ्गायाः समं नास्ति काचिदपि नदी; तव सदृशः नास्ति पुत्रः; शिवस्य समो देवो नास्ति; न च तवद्वत् त्रातुः कोऽपि नरः। त्वया, राम, सर्वाणि पितृकृत्यानि संपादितानि; त्वया, मानद, पुत्रेण पितरः उद्धृताः। सर्वे स्वस्थानं प्रतियान्तु; त्वमपि यथेष्टं गच्छ।" एवं देववचोबलाद् रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, सीतया सह गङ्गायाः माहात्म्यं दृष्ट्वा विस्मितः सन्ददर्श वचः—"हन्त, एषा गङ्गायाः महिमा—त्रिषु लोकेषु न किञ्चिद् इदृशम्। धन्याः वयम्, यतो गङ्गां त्रैलोक्यपावनीं दृष्टवन्तः।" स सुमहत्प्रीत्या महेश्वरं स्थापयित्वा षोडशोपचारैः परमभक्त्या तं प्रभुं पूजयामास। तं प्रभुं च छन्नवसनं षट्त्रिंशद्भिः शक्तिभिः युक्तं पूजयित्वा, रामः कृताञ्जलिः शंकरं स्तोतुम् आरब्धवान्—"शम्भवे पुराणपुरुषाय नमः; सर्वज्ञाय, अनन्ताय नमः। रुद्राय, अक्षराय नमः; शर्वाय शिरसा नमः। पराय अक्षराय देवाय, उमापतये, लोकगुरवे नमः। दारिद्र्यनाशाय, रोगनाशाय नमः। अचिन्त्यरूपाय, शिवाय, जगद्बीजाय नमः। सृष्टिकारणाय, संहारकारणाय नमः। गौर्याः प्रियाय, अक्षराय, शाश्वताय, क्षेत्रज्ञाय, त्रिनेत्राय नमः। करुणाकराय, संसारभीतिदाय नमः। कामदाय, सोमपतये, आद्याय उमापतये नमः। त्रिवेदचक्षुषे, त्रिरूपातीताय, पावनाय, पापनाशाय नमः। विश्वहिताय, बहुरूपाय, सर्वरक्षकाय, सत्तासत्तासंभवाय, जगदीश्वराय नमः। यज्ञेशाय, पितृदेवताभोज्याय, पन्थसे, शिवाय, सर्वकामदाय, दानप्रियाय, प्रियदेवताय नमः। सोमेशाय, स्वतन्त्रवर्जिताय, जयाय उमापतये, विघ्नेश्वराय, नन्दीनाथाय, पुत्रप्रियाय नमः। संसारदुःखनाशाय, शशिधराय, गङ्गाधराय, स्तुत्याय, उमापतये, श्रेष्ठदेवाय नमः। यस्य पदांबुजं इन्द्राद्यैः अजपुर्यादिप्रभृतिभिः सुरासुरैः पूज्यते, येन च भगवत्याः मुखदर्शनार्थं त्र्यंबकत्वं स्पृहितम्। सोमाय, पञ्चामृतैः, गन्धैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः पुष्पैः, नानामन्त्रैः, नैवेद्यैः, सर्वोपचारैः पूज्यमानाय नमः।" ततः स भगवान् शम्भुः लक्ष्मणसहितं रामं प्रति प्रीत्या प्राह—"वरान् वृणीष्व, शुभं ते अस्तु।" रामस्तु वृषध्वजं प्रति प्राह—"महादेव, ये भक्त्या त्वां एतेन स्तोत्रेण तुष्टवन्ति, तेषां सर्वे कार्याणि सिद्धिं यान्तु। येषां पितरः, हे शम्भो, नरकसागरे पतिताः, तिलोदकादिभिः तर्पणैः तैः शुद्धाः स्वर्गं यान्तु। जन्मारभ्य यानि पापानि मनसा, वाचा, कायेन वा कृतानि, अत्र स्नानेनैव तत्क्षणात् नश्यन्ति। अत्र, हे शम्भो, यदल्पमपि दानं भक्त्या यच्छ्यते दरिद्राय, तत् अक्षयं भवति, दातारं फलति।" एवं सन्तुष्टः शंकरः रामं प्रति "एवं भूयात्" इत्युक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानं कृतवान्। ततः रामः स्वजनैः सह शनैः तत्र यत्र गौतमी नदी उत्पन्ना, अगच्छत्; तदा तद् पुण्यस्थानं "रामतीर्थ" इति प्रसिद्धं जातम्। तत्र लक्ष्मणस्य करात् अनुकम्पया बाणः पतितः; स एव बाणतीर्थः, सर्वदुःखनाशकः अभवत्। यत्र सुमित्रानन्दनः स्नात्वा शंकरं पूजयामास, तत् "लक्ष्मणतीर्थ" अभवत्, तथा सीतायाः प्रादुर्भावस्थानम् अपि। यस्य पादसंस्पर्शेन गङ्गा सर्वपापानां नाशिनी त्रैलोक्यपावनी अभवत्। यत्र सः स्नातः, तस्य माहात्म्यं किमुक्तेन? न किञ्चिद् रामतीर्थसमानं। तद् पुण्यतीर्थं "पुत्रतीर्थ" इति कीर्तितं, पुण्यं च। तस्य माहात्म्येन, यथाऽशास्त्रं, सर्वकामाः लभ्यन्ते। तस्य तत्त्वं ते कथयिष्यामि, नारद, शृणु। यदा दितिपुत्राः दानवाः ह्रस्वाः अभवन्, अदितेः ज्येष्ठाः पुत्राः सर्वथा वृद्धिं प्राप्तवन्तः, तदा— "नरद, अस्माकं अपत्यं ह्रस्वं जातम्; किं कुर्मः? लोके कर्मैव श्रेष्ठतमं। पश्य अदितेः अनवच्छिन्नं उत्तमं वंशं, ऐश्वर्यश्रीविजयसम्पन्नम्। तेषां शत्रवः जिताः, यशः धर्मश्चोत्तमौ, ते हृदयदुःखापहर्तारः; पतौ समा, आचारे समा, वंशे समा, रूपेऽपि समाः— "न शक्नोमि सहनं तेषां ऐश्वर्यसमृद्धेः; अदितेः पुत्रान् दृष्ट्वा क्लान्ता अस्मि। अदितेः परमसमृद्धिं दृष्ट्वा दुःखिता अहम्।" एवं सा शोकार्ता, मुखेऽत्यन्तदीनता, दीर्घनिःश्वासं कुर्वती, ब्रह्मपुत्रः तां सान्त्वयन्, सम्मान्य, क्लेशरहितः, प्रीयमाणवाक्यैः तां समाश्वासयत्—"मा शोच, सौम्ये; यत् इच्छ्यते तत् पुण्येनैव लभ्यते। तस्य साधनं महात्मना प्रजापतिना ज्ञायते; स एव तव उपायं वक्ष्यति।