सौमित्रये रामः सान्त्वनपूर्वकं प्राह—नूनं वयं ब्राह्मणमुखे हव्यं न समर्पितवन्तः, प्रमादेन च पृथिव्याः देवतान् न तर्पितवन्तो न पूजितवन्तः। ये च सततमन्नाभिलाषिणः, लक्ष्मण, तादृशाः एव जन्मनि जायन्ते। स्नानं कृत्वा देवतान् पूजयित्वा, पश्चाद् अग्नौ हविर्देयम्; ततः कालेन देवः अस्मभ्यं भोजनं दास्यति। एवं तयोः भ्रातर्योः संवादं कुर्वतोः, यथावृत्तं पश्यन्तोः, दशरथो राजा शनैः तत्रैव देशे समुपगच्छत्। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं रोषसंयुतः धनुः संकर्ष्य प्राह—"तिष्ठ तिष्ठ! त्वं राक्षसः किं वा पिशाचः?" पुनः तं समीपं समागच्छन्तं दृष्ट्वा रामो दशरथात्मजः प्राह—"गच्छ गच्छ! अत्र धर्मात्मा राजा स्थितः, स धर्मनिष्ठः नरः; पश्य, यथा स तिष्ठति।" यत्र राघवः स्थिरः पितृभक्तः, सत्ये स्थितः, देवब्राह्मणसेवकः, त्रैलोक्यरक्षणकुशलः तिष्ठति, तत्र पापकर्मणां तादृशानां प्रवेशो नास्ति। यदि प्रविशसि, नूनं मृत्युम् आप्स्यसि। पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा स राजा शोकसंतप्तः, कृताञ्जलिः वध्वं पुत्रांश्च आलोक्य, पापकर्मणः गतिं पुनः पुनः चिन्तयन् शनैः आह्वयन् इदं वचनं प्राह— "अहं दशरथो राजा, मम वाक्यं शृणुत पुत्राः। त्रिभिः ब्रह्महत्यादोषैः परिवृतः, दुःखमुपगतः अस्मि। पश्यत मम शरीरं छिन्नं, नरके पतितं च।" ततः रामः सीता लक्ष्मणश्च कृताञ्जलयः पृथिव्यां प्रणम्य, सर्वे समं वाक्यमूचुः—"कस्य कर्मणः फलमिदम्, राजन्?" इति। ततः दशरथः यथावृत्तं त्रिणि ब्रह्महत्याकर्माणि न्यवेदयत्। "न क्वचित् ब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तं विद्यते, पुत्राः।" इत्युक्त्वा, महाशोकसंमूढः राजा, वनवास्यपुत्रः, माता, पिता च, सर्वे भूमौ पतिताः। दुःखागमनं, कर्मपाकं, नरकपतनं च स्मृत्वा, राजपुत्रः मूर्च्छितः; तं मूर्च्छितं पितरं दृष्ट्वा, सीता वाक्यम् उवाच— "महात्मानः दुःखसमागमे न शोचन्ति; उपायौ दैवमानुषौ विचिन्तयन्ति। सहस्रयुगपर्यन्तं शोकं कृत्वापि, दुःखं न निवर्तते; अत्र अविवेकिनः मोहं गच्छन्ति, न तु पण्डिताः।" "किमर्थं निष्फलः अयं शोकः, नरश्रेष्ठ? प्रथमं तद्वद, या ब्रह्महत्याऽत्यन्तभीषणा जाता। ब्रह्मज्ञः, पिता-भक्तः, धर्मात्मा, वेदवेदाङ्गपारगः, निर्दोषः ब्राह्मणः येन हतः, तस्य पापस्य किमत्र प्रायश्चित्तम्?" "शास्त्रानुसारं करिष्यामि, न शोचतम् युवां। लक्ष्मणः द्वितीयां हत्यां गृह्णातु, त्वं तृतीयाम्।" इति धर्मयुक्तं वचनं सीता दृढं प्राह। उभौ 'एवं अस्तु' इति प्रतिजग्मतुः। ततः दशरथः प्राह— "त्वं जनकात्मजा, ब्रह्मविदुषी, अयोनिजा, रामपत्नी च। युक्तमेव यद्वदसि।" "युष्माकं कश्चिदपि कष्टं नास्ति, केवलं गौतमीं स्नापयितुं, हविर्दातुं, पिण्डदानं कर्तुं च अल्पं श्रमः।" "त्रिभिः ब्रह्महत्यादोषैः विमुक्तः, स्वर्गं गच्छामि; जनकजा, यदुक्तं त्वया, तद्वंशस्य युक्तं।" "कुलस्त्रियः पुण्यगोधावर्याः प्रसादेन संसारसागरस्य पारं तरयन्ति; किमत्र दुर्लभम्?" पिण्डदानकाले शत्रुघ्नः न किंचित् अन्नं न च साधनं अपश्यत्; तदा लक्ष्मणं प्राह। लक्ष्मणः ससन्मानं प्राह—"इङ्गुदीफलानि सन्ति, तेषां चूर्णं शीघ्रमेव आनीतम्।" तेन चूर्णेन रामः गङ्गातटे पितरं पिण्डं दातुं प्रचक्रमे, किन्तु सः विलम्बितः शोकसंतप्तश्च बभूव। तत्र दिव्यं वचनमुत्थितम्—"शोकं त्यज, राजपुत्र! राज्यं नष्टं, वनं प्राप्तं; किमत्र त्वया न लब्धम्?" "त्वं न कपटः, धर्मनिष्ठः; अत्र शोकं न कर्तव्यम्। यः धर्मेण धनं कृत्वा कुटिलः, स पापः।" "सर्वेषु शास्त्रेषु श्रुतम्, राम, शृणु—यदन्नं नरः भुञ्जीत, तदेव पितृदेवताः भुञ्जते।" पिण्डं भूमौ पतिते, सः न पितरं न च शरीरं ददर्श, यत्र परमं श्मशानं स्थितम्। तत्र स्मरणं जातं, यत् महापापराशिं नाशयति; लोकपालाः रुद्राः, आदित्याः, अश्विन्यश्च आगच्छन्। प्रत्येकः स्वीयं दिव्ययानं समारुह्य, तेषु एकः अतीव तेजस्वी, उत्तमं वाहनं समारुह्य, किन्नरैः स्तूयमानः बभूव। तत्र तस्य पिताऽपि सूर्यसदृशः तेषां मध्ये विराजमानः। स्वं पितरं अदृष्ट्वा, देवतान् तेषां यानेषु दृष्ट्वा, रामः कृताञ्जलिः प्राह—"क्व मम पिता?" तदा दिव्यं वचनं सीतायाः मुखेन रामं प्रति अवदत्— "त्रिभिः ब्रह्महत्याभिः विमुक्तः दशरथो राजा देवैः परिवृतः। पश्य पुत्र," देवाः अपि तं प्राहुः—"धन्यः सिद्धः राम, स्वर्गं गतः तव पिता। योऽपि स्वपितॄन् नानानरकसमूहेभ्यः उद्धरति, सः पूज्यते।" "स धन्यः, पुण्यकर्मणा शोभितः, महाबाहो; पश्य, सः तेजसा सूर्यसदृशः, पापात् विमुक्तः, त्रिषु लोकेषु विराजते।" "सर्वधनैः युक्तोऽपि पापात्मा दग्धवृक्षसमानः; धनहीनोऽपि धर्मात्मा शशिशेखरवद् दीप्तिमान् दृश्यते।