शृणुत, मुनिवराः, सनातनकथामिमां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। बृहती नाम पतिव्रता रिपोः पत्नी जाता। सा रिपोः गर्भात् सर्वतोदीप्तं चक्षुष्मन्तं सुतं चक्षुषसं जनयामास। ततो वीरण्यस्य, सः च प्रजापतेः पुत्रो महात्मा, तस्य भार्यां पुष्करिणीं नाम उपयेमे। तस्यां चाक्षुषो मनुः प्रादुर्भूतः। ततः, वैराजस्य प्रजापतेः कन्या नड्वला नाम्नि, मनवे दश महाबलिनः पुत्राः अभवन्। ते कुत्सः, पुरुः, शतद्युम्नः तपस्वी, सत्यवाक्, कविः, अग्निष्टुत्, अतिरात्रः, सुध्युम्नः च नव सन्ति। दशमः तु अभिमन्युः, महाबलः, नड्वलायां जातः। तस्मात् पुरोः, आग्नेयीं पत्नीं उपयेमे, षडुत्तमाः पुत्राः अभवन्। अङ्गात् सुमनाः, स्वातिः, क्रतुः, अङ्गिराः, मयः च जाताः। अङ्गस्यैव सुनिथायां एक एव पुत्रः वेणो नाम जातः। तस्य वेणस्य दुष्कृत्येन महाक्रोधः अभवत्। तदा लोकहितार्थं मुनयः तस्य दक्षिणबाहुं मन्थयित्वा, तत्रात्यद्भुतः राजा प्रादुर्भूतः। तम् दृष्ट्वा मुनयः प्रमुदिताः ऊचुः—"एष एव जनाः" इति। सः महाकर्मा, महाकीर्तिः, धनुर्वर्मसंपन्नः, ज्वलन्निव अग्निसमः अभवत्। स एव वेणपुत्रः पृथुः पृथिव्याः रक्षणं चकार। सः राजवंशसमुत्पन्नः, प्रथमः राजा अस्यां पृथिव्यां राजसूयेन अभिषिक्तः। तस्मात् सूतः च मागधः च उत्पन्नौ, पृथुना भूमिदुहिता गोः रूपेण कृष्यर्थं दुग्धा। तदा भगवतः जीविकामिच्छया, देवाः, मुनयः, पितरः, दानवाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, सर्पाः, साधवः, ओषधयः, पर्वताः च स्वस्वपात्रेण पृथिवीं दुग्धवन्तः। सा पृथिवी यथाकामं पयः दत्तवती, तेन सर्वे जीवाः जीवितं प्राप्नुवन्। पृथोः द्वौ पुत्रौ धर्मात्मानौ, यज्ञान्ते लयं गच्छन्तौ, अभवताम्। अन्तर्धानस्य पत्नी शिखण्डिनी हवीर्धानं जनयामास। हवीर्धानात् आग्नेय्यां षड् धिषणनामानः पुत्राः अभवन्—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजाजिनः च। प्राचीनबर्हिः महाप्रजापतिः, पृथिव्यां चराणां नायकः। सः समुद्रतनयां सवर्णां पत्नीं चकार। तस्यां महातपसः अन्ते प्रजापतिः अजायत। सवर्णायां प्राचीनबर्हिषः दश पुत्रान् अप्रसूत, ये प्रचेतसः नाम्ना विख्याताः, धनुर्वेदविदः। ते एकचित्तधर्मपालनाय दशसहस्रवर्षाणि समुद्रसलिले महातपः कृतवन्तः। तेषां तपस्यतोः पृथिव्यां वृक्षाः अनावृताः सर्वत्र व्यप्यन्त, तेन प्राणिनां हानिः अभवत्। वातो न प्रवाति, गगनं वृक्षैः आच्छादितम्, दशसहस्रवर्षाणि प्राणी न सञ्चलितुम् अशक्नुवन्। एतद् श्रुत्वा सर्वे प्रचेतसः तपोबलसमन्विताः कोपसमाविष्टाः, मुखात् वातम् अग्निं च निष्पिपेषुः। तदा वातः वृक्षान् उन्मूल्य शुष्कीकृत्य, तैक्ष्ण्येन अग्निना दग्धाः, वृक्षविनाशः अभवत्। वृक्षविनाशे ज्ञाते, केवलं शाकाः शेषाः, सोमः प्रजापतिपतिं प्रचेतसः उपसंगम्य उवाच— "निगृह्यतां कोपः, हे राजानः, सर्वे प्रचेतसः; पृथिवी वृक्षशून्या जाता—शमयतां वह्निवातौ। एषा कन्या दिव्यवर्णा, वृक्षेषु रत्नसमा; भविष्यद् ज्ञात्वा मम गर्भे धृता। सा मारिषा नाम वृक्षाणां कृता; सा वः पत्नी भवतु, सोमवंशवर्धिनी। अर्धेन वः तेजसा, अर्धेन मम, प्राज्ञः प्रजापतिः दक्षो नाम तस्यां जायते। सः वः तेजसा युक्तः अग्निसमः, दग्धे पृथिवीतले प्रजाः पुनरुत्पादयिष्यति।" सोमवचनात् प्रचेतसः कोपं संयम्य, धर्मेण मारिषां पत्नीं चक्रुः। तस्यां दशभ्यः प्रचेतसः महाबलवान् दक्षः, प्रजापतिः, सोमांशयुक्तः, जातः। सः दक्षः मनसा स्थावरजङ्गमान्, द्विपादचतुष्पदादीन् सृष्ट्वा, अनन्तरं स्त्रियः अपि ससर्ज। सः धर्माय दश कन्याः, कश्यपाय त्रयोदश, शेषाः सोमाय, राज्ञे नक्षत्राख्याः कन्याः दत्ताः। ताभ्यः देवाः, विहंगमाः, गावः, सर्पाः, दानवाः, दैत्याः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, अन्ये च प्राणीः उत्पन्नाः। तस्मात् कालात् सर्गे मैथुनजाः प्रजाः, पूर्वं संकल्पदृष्टिस्पर्शजाः इति श्रूयते। एवं देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां च, महात्मनः दक्षस्य चोत्पत्तिः श्रूता। दक्षः पुण्यव्रतः ब्रह्मणः अङ्गुष्ठात् जातः, तस्य पत्नी ब्रह्मणः वामाङ्गुष्ठात्। कथं सः महातपाः पुनः प्राचेतसः अभवत्? सुत, एषा संशयं वद। कथं सोमपौत्रः स्वस्य ससुरः अभवत्? द्विजश्रेष्ठाः, सृष्ट्युत्पत्तिलयः सनातनः; मुनयः ज्ञानिनः च न मुह्यन्ति।