गौतमीनदीतीरे रामः, तव तेजस्वी पुत्रः, आगतः; अतः, नरश्रेष्ठ, त्वं तस्माद् घोरान्नरकात् उद्धृतः। यदि रामः लक्ष्मणसहितः तत्र गौतम्यां त्वां स्मरति, स्नानं करोति, पिण्डप्रदानादिकं च विधिवत् समर्पयति, तर्हि, राजन, त्वं सर्वपापेभ्यः विमुक्तः स्वर्गं यास्यसि। अहं तत्र गत्वा तव वचनं तव पुत्रेभ्यः निवेदयिष्यामि; त्वमेव अस्माकं शरणं, अनुमतिं दातुम् अर्हसि। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, दयया यमदूताः तस्मै अनुमतिं ददुः; स च राजा शनैः पुत्रान् प्रति प्रस्थितः। स दुःखरूपं भीषणं शरीरं धारयन्, बारं बारं दीर्घनिःश्वासं चक्रे, लज्जया आत्मानं अपश्यत्, कृतानि कर्माणि स्मरन्। राघवः स्वेच्छया विचरन् गङ्गां प्राप, रामः लक्ष्मणसहितः गौतम्याः तीरे शरणं प्रपेदे। तत्र, सीतया सह, वैदेह्या, सः विधिवत् स्नानं कृतवान्; किन्तु गौतम्याः तीरे न तत्र अन्नं नापि भोक्तव्यं किञ्चन आसीत्। तस्मिन् दिने, ते गौतम्याः तीरवासिभिः सह तिष्ठन्तः, लक्ष्मणः दुःखितः तद् दृष्ट्वा रामं उवाच। "वयं दशरथस्य पुत्रौ, तव च बलं एतादृशम्; तथापि नास्माकं नापि गङ्गातीरवासिनां किञ्चिदन्नमस्ति।" भ्रातः, यद् यत् कर्म नियतं तदन्यथा न शक्यते; पृथिव्यां सर्वत्र अन्नं सन्ति, वयं तु तृप्तिं न लभामः। सौमित्रे, नूनं वयं न ब्राह्मणानां मुखे हविः समर्पितवन्तः; प्रमादात् भूमिदेवतान् न तर्पितवन्तः न पूजितवन्तः। ये सदा क्षुधार्ताः, ते एवम् जाताः; स्नात्वा देवतान् पूजयित्वा, अग्नौ हविः दद्यात्; ततः कालेन देवः अन्नं दास्यति। एवं भ्रातरौ संवादं कुर्वन्तौ, तत्र दशरथराजा शनैः आगतः। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं उवाच—"तिष्ठ तिष्ठ!" इति, कोपेन धनुः संकर्ष्य, "त्वं राक्षसः वा, दानवः वा?" इति प्रत्यजिज्ञपत्। पुनः, तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, रामः दशरथपुत्रः उवाच—"गच्छ गच्छ! अत्र धर्मिष्ठो राजा, सदाचारवान्; पश्य, कथं सः तिष्ठति।" यत्र राघवः पितृभक्तः, सत्यनिष्ठः, देवब्राह्मणसेवी, त्रैलोक्यरक्षणकुशलः तिष्ठति, तत्र पापकर्मकृतां प्रवेशः नास्ति; यदि प्रविशसि, निश्चितं मृत्युम् आप्स्यसि। पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, सः शनैः आहूय, शोकसंतप्तः, कृताञ्जलिः, स्नुषायै पुत्रेभ्यश्च प्रणिपत्य, पुनः पुनः पापकर्मफलम् अनुस्मरन्, उवाच—"अहं दशरथः राजा; मम वचनं शृणुत पुत्राः। ब्रह्महत्या-कृत्यत्रयेण परिवृतः दुःखं प्राप्तवान्। पश्यत मम शरीरम्, छिन्नं नरके पातितम्।" ततः रामः सीता लक्ष्मणश्च, कृताञ्जलयः भूमौ नमस्कृत्य, ऊचुः—"पितः, राजश्रेष्ठ, कस्य कर्मणः फलम् एतत्?" तदा सः त्रीणि ब्रह्महत्याकृत्यानि यथावत् आख्यात्। "ब्रह्महत्युकृतस्य क्वापि प्रायश्चित्तं नास्ति, पुत्राः।" ततो महान् शोकवशात् सर्वे भूमौ पतिताः—राजा, वनवासः, माता, पितरौ च। दुःखागमनं, कर्मप्रवाहं, नरकपातं च स्मरन्, राजपुत्रः मूर्च्छितः अभवत्; राजा मूर्च्छितं दृष्ट्वा, सीता उवाच—"महात्मानः दुःखागमे न शोचन्ति; ते उपायं चिन्तयन्ति, दैवं मानुषं च। सहस्त्रवर्षाणि शोकः कृत्वापि, दुःखं न निवर्तते; विवेकहीनाः मोहं गच्छन्ति, न कदापि पण्डिताः।" "किं निष्फलशोकेन, नरश्रेष्ठ? प्रथमं वद, या हत्या जातास्ति, या अतीव घोरा। ब्रह्मणोऽपि पिता-भक्तस्य, धर्मिष्ठस्य, वेदविदः, निर्दोषस्य, या हत्या कृताः—तस्य पापस्य प्रायश्चित्तं किम्?" अहं शास्त्रानुसारं करिष्यामि; शोकं मा कुरुतं, युवाम्। लक्ष्मणः द्वितीयां हत्यां स्वीकरोतु, त्वं च अन्यां।" एवं धर्मयुक्तं वचनं सीतया दृढं उक्तम्। उभौ 'एवं अस्तु' इति अनुमोदितवन्तौ; ततः दशरथः उवाच—"त्वं जानक्याः कन्या, ब्रह्मविद्या, अयोनिजा, रामपत्नी च; युक्तं यद् उक्तम्।" "युष्माकं किञ्चिदपि कष्टं नास्ति, केवलं गौतम्याः स्नानं, पिण्डप्रदानं, तर्पणकर्म च किञ्चिदल्पं प्रयत्नं अस्ति। त्रिभिः ब्रह्महत्या-कृत्यैः विमुक्तः अहं स्वर्गं यास्यामि; यद् उक्तं तव, जानक्याः, तद् कुलस्य युक्तम्।" "सद्वंशस्त्रीणां कृपया, गोदावरीतीरगुणेन, परान् संसारसागरस्य पारं नयन्ति; किमत्र दुर्लभम्?" पिण्डप्रदानकाले शत्रुघ्नः न किञ्चिदन्नं ददर्श, तदा सः लक्ष्मणं उवाच। लक्ष्मणः ससम्मानं उवाच—"इङ्गुदीफलानि सन्ति, तेषां चूर्णं शीघ्रं प्राप्तम्।" ततः तेन चूर्णेन रामः पितुः पिण्डप्रदानाय गङ्गातीरे सज्जः अभवत्, किन्तु मन्दः शोकसंतप्तश्च आसीत्। तत्र दिव्यः शब्दः उत्पन्नः—"शोकं त्यज, राजपुत्र! राज्यं हृतं, वनं प्राप्तं, किं त्वया नास्ति? त्वं न मिथ्यावादी, धर्मनिष्ठः; अत्र शोकं न कुर्याः। यो धर्मेण वित्ते च मिथ्या आचरति, स एव पापी।