सा गौतमी या पुण्यात्मभिः आपःस्वरूपा इति कीर्तिता, सा विष्णुना ब्रह्मणा महेशेन च पूजिता पूज्यते च। धर्मातिक्रमजनितं पापं केनापि नातिक्रम्यते; किंतु पापात्मापि यदि गङ्गां स्मरति, अथवा तस्य पुत्रः स्मरति, सः बहुभिः भीषणैः नरकैः विमुक्तः भवति, मोक्षं च प्राप्नोति। तर्हि यः पुत्रः स्वयं गौतम्याः समीपे स्थितः, तस्य किं वचनम्? दक्षिणदिग्पतेः आदेशं श्रुत्वा, यमदूताः, तं नरके कश्चित् दुःखयितुं न शक्नोति। तत् काले, यमदूताः तं नरकक्लेशितं अयोध्याधिपतिं राजानं उद्धृत्य, तत्रैव तस्मै वचनानि ऊचुः— "धन्यः त्वं राजश्रेष्ठ, यस्य एवं पुत्रः अस्ति; इह लोके परत्र च, कः सुकृतपुत्रेण विश्रान्तिं लभते?" इति। सः राजा विश्रान्तिं प्राप्य शनैः यमदूतान् इदं वचनम् अवदत्— "अहं पुनः पुनः घोरनरकेषु क्लिश्यमानः कथं शीघ्रं उद्धृतः अस्मि? इदं मम वक्तव्यम्।" तत्र कश्चित् शान्तचित्तः राजा उवाच— "एषः रहस्यरूपेण वेदशास्त्रपुराणेषु गुप्तः विषयः; किन्तु तव पुत्रस्य प्रभावात् तीर्थस्य च पावनत्वात् तुभ्यम् उक्तम्। "तव पुत्रः श्रीरामः गौतम्याः तटे आगतः; अतः पुरुषश्रेष्ठ, त्वं घोरनरकात् उद्धृतः। यदि रामः लक्ष्मणेन सहितः गौतम्यां त्वां स्मरति, स्नानं कृत्वा पिण्डदानादिकं च करोति, तर्हि राजश्रेष्ठ, त्वं सर्वपापैः विमुक्तः स्वर्गं यास्यसि। अहम् तव वचनं पुत्रेभ्यः गमिष्यामि; त्वमेव अस्माकं शरणम्, अनुमतिं दातुम् अर्हसि।" राजवचनं श्रुत्वा, दयावशात् यमदूताः तस्मै अनुमतिं ददुः, राजा च पुत्रयोरन्तिकं जगाम। तदा सः दुःखरूपं विकरालं शरीरं धारयन्, निश्वस्य पुनः पुनः, लज्जया आत्मानं निरीक्ष्य, कृतानि कर्माणि स्मरन् तत्र स्थितः। राघवः स्वेच्छया विचरन् गङ्गां प्राप्तवान्, रामः लक्ष्मणेन सह गौतम्याः तटे शरणं गृहीतवान्। तत्र सः सीतया जनकनन्दिन्या सह विधिवत् स्नानं चकार; परन्तु गौतम्याः तटे न तत्र भोज्यं न किंचित् आहार्यं आसीत्। तस्यां दिवसे, गौतम्याः तीर्थवासिभिः सह तिष्ठन्तौ, तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः दुःखितः रामं प्रति उवाच— "वयं दशरथस्य पुत्रौ, तव च बलं एवं, तथापि न भोज्यं नस्ति, न तीर्थवासिनां च।" रामः उवाच— "भ्रातः, यत् कर्म विधानतः निश्चितम्, तदन्यथा न शक्यते; पृथिव्यां यद्यपि सर्वत्र भोज्यं, तथापि वयं क्षुधिताः। सौमित्रे, नूनं वयं न ब्राह्मणानां मुखे हविः दत्तवन्तः, अलसतया न देवताः पूजिताः। ये च सदा क्षुधिताः, ते एवं जाताः; स्नानं कृत्वा देवतानां पूजनं कृत्वा, ततो वह्नौ हविः दद्यात्; ततः काले देवः भोजनं दास्यति।" एवं भ्रातरौ संवादं कुर्वन्तौ, घटनां निरीक्षन्तौ, शनैः दशरथो राजा तत्र आगतः। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं "तिष्ठ तिष्ठ" इति प्रोवाच, क्रुद्धः धनुः सन्दधौ, "राक्षसोऽसि वा पिशाचः" इति च। पुनः तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा रामः दशरथात्मजः उवाच— "गच्छ गच्छ! अत्र धर्मात्मा राजा स्थितः, पुण्यशीलः; पश्य, सः कथं तिष्ठति। यत्र राघवः वृद्धसेवायाम् स्थितः, सत्ये स्थितः, देवब्रह्मणसेवी, त्रैलोक्यरक्षणनिपुणः, तत्र पापकृतां प्रवेशः नास्ति; यदि प्रविशसि, मृत्युम् अवश्यम् आप्स्यसि।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, सः शनैः आह्वयन्, शोकाकुलः, कृताञ्जलिः, स्नुषायै पुत्रेभ्यश्च वाक्यम् ऊचुः, पापिनः गतिं पुनः पुनः चिन्तयन्— "अहं दशरथो राजा; शृणुत पुत्राः मम वचनम्। ब्रह्महत्यानां त्रयाणां कर्मभिः परिवृतः दुःखं प्राप्तवान्; पश्यत मम शरीरं, छिन्नं, नरके क्षिप्तम्।" ततः रामः सीता लक्ष्मणः च कृताञ्जलयः भूमौ प्रणम्य, वाक्यम् ऊचुः— "पितः, राजश्रेष्ठ, कस्य कर्मणः फलम् एतत्?" दशरथः तदा यथावृत्तम् ब्रह्महत्यानां त्रयाणि कर्माणि न्यवेदयत्। "न क्वचित् ब्रह्मघ्नस्य प्रायश्चित्तं अस्ति, पुत्राः।" ततो महान् शोकः सर्वान् व्याप्य, भूमौ पतिताः—राजा, वनवासिन् रामः, माता, पिता च। दुःखागमनं, कर्मगत्याः स्मरणं, नरकपतनं च चिन्तयन्, राजपुत्रः मूर्च्छितः; राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा सीता उवाच— "महात्मानः दुःखागमे न शोचन्ति, औषधं दैवमानुषं चिन्तयन्ति। सहस्रयुगं अपि शोचन् दुःखं न निवर्तते; विवेकरहिताः मोहं गच्छन्ति, न कदापि पण्डिताः।" "किं फलहीनया शोकेन, नराधिप? प्रथमं तत्र ब्रह्महत्या या जाताऽतीव घोरा, तां वद। यः ब्राह्मणः पितृभक्तः धर्मात्मा वेदवेदाङ्गतत्त्ववित्, निर्दोषः हतः, तस्य पापस्य प्रायश्चित्तं किम्?" अहम् शास्त्रानुसारं करिष्यामि; न शोचितव्यं युवाभ्याम्। लक्ष्मणः द्वितीयं पापं स्वीकरोतु, त्वं तृतीयम्।