स राजा नरकस्थः शोषितः, विदारितः, पुनः दग्धः, निमग्नश्चाभवत्; एवं घोरेषु नरकेषु सः भीषणं यातनां प्राप्नोत्। ततः रामः, मार्गं चरन्, चित्रकूटं प्राप, तत्र त्रयाणि वर्षाणि व्यतीतानि, हे मुनिश्रेष्ठ। पुनः दक्षिणदिशं प्रति प्रवृत्तः, दण्डकावनं प्रविष्टः, यत् त्रिषु लोकेषु पुण्यक्षेत्ररूपेण विख्यातम्। तं महद् भीषणं वनं प्रविश्य, यत्र राक्षसैः समाकीर्णं, मुनिभिः भीत्या परित्यक्तं, राक्षसान् निशाचरांश्च निहत्य, तद्वनं पुनः मुनिसंसेवितं चकार। दण्डकावने विचरन्, तद्वनं मुनिसंसेवितं कृतवान्; तत्रैव किञ्चिद् अद्भुतं जातम्, यदहं ते सम्यक् कथयिष्यामि, हे नारद। एतेन कालवेलया रामः शनैः पञ्च योजनानि गत्वा गौतम्याः तीरे समुपजगाम, यदा तु राजा नरके स्थितः। तदा यमः स्वीयान् सेवकान् प्रोवाच— "रामो दशरथात्मजः गौतम्याः समीपं, पितुः समीपं, आगच्छति।" "अतः नरकात् राजानं निष्कास्यत, न संशयः; गौतम्याः तीरे पञ्च योजनानि गत्वा। यावत् रामः नातिक्रामति, तावत् पितरं नरके न पीडयेत; यदि मम आज्ञां न पालयिष्यन्ति—" "तर्हि यूयं सर्वे घोरं नरकं यास्यथ; यद् अन्यदपि शिवसम्बद्धं परमं बलं अस्ति—" "सा एव गौतमी, या पुण्यात्मभिः आपरूपेण कथ्यते, या हरिणा, ब्रह्मणा, महेशेन च पूज्यते।" "न कश्चन अतिक्रान्तपापस्य पापं तरति, किन्तु पापी अपि यदि गङ्गां स्मरति, अथवा तस्य पुत्रः स्मरति—" "सः बहुभ्यः घोरनरकात् विमुच्यते, मोक्षं प्राप्नोति; किमुत तादृशः पुत्रः, यः गौतम्याः समीपे स्थितः?" "न कोऽपि तं नरके क्लेशयितुं शक्नोति, दक्षिणदिक्पतेः आज्ञां श्रुत्वा, हे यमदूताः।" ततः तं नरकस्थं अयोध्याधिपतिं राजानं उद्धृत्य, तं नरकात् उक्तवन्तः— "भाग्यशाली त्वं, नृपश्रेष्ठ, यस्य तादृशः पुत्रः; अस्मिन्लोके परत्र च, कः सन्तानसम्पन्नः सुखं न प्राप्नोति?" तदा राजा विश्रान्तिं लब्ध्वा शनैः तान् यमदूतान् उवाच— "यदा अहं पुनः पुनः घोरेषु नरकेषु पीडितः, कथं शीघ्रं उद्धृतः? इदं मम निवेदयितव्यं।" तत्रैकः शान्तचित्तः तं राजानं प्रोवाच— "एतद् वेदेषु, शास्त्रेषु, पुराणेषु च गुह्यतया रक्षितव्यं, किन्तु पुत्रस्य प्रभावात्, तीर्थस्य पुण्यात्, तव उद्घाटितम्। तव रामः गौतम्याः तीरे आगतः; अतः त्वं घोरात् नरकात् उद्धृतः। यदि रामः लक्ष्मणसहितः तत्र गौतम्यां त्वां स्मरति, स्नानं कुर्यात्, पिण्डदानादिकं च विधिवत् दद्यात्, तर्हि त्वं सर्वपापेभ्यः विमुक्त्वा स्वर्गं गमिष्यसि।" "अहम् तत्र गत्वा तव वचः पुत्रेभ्यः निवेदयिष्यामि; त्वमेव अस्माकं शरणं, अनुमतिं दातुमर्हसि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, यमदूताः करुणया तं मुक्त्वा, राजा पुत्राणां समीपं गतः। स तु भीषणं यातनारूपं शरीरं धारयन्, दीर्घं श्वसन्, लज्जया स्वं शरीरं निरीक्ष्य, कृतानि कर्माणि स्मरन्। राघवः स्वेच्छया विचरन् गङ्गां प्राप, रामः लक्ष्मणेन सह गौतम्याः तीरे शरणं प्रपन्नः। तत्र सीतया सह विधिवत् स्नानं कृत्वा, गौतम्याः तीरे न खाद्यं न भोज्यं किञ्चिद् आसीत्। तस्यां दिवसे, तत्र गौतम्याः तीरे वासं कुर्वन्तः, दृष्ट्वा लक्ष्मणः दुःखितः रामं प्राह— "वयं दशरथस्य पुत्रौ, तव बलं तादृशं, तथापि न खाद्यं न भोज्यं अस्माकं, नापि गौतम्याः तीरे वसतां जनानाम्।" "भ्रातः, यत् कर्म नियतम्, तद् अन्यथा न भवति; पृथिव्यां सर्वं भोजनं सन्ति, वयं तु खाद्यकामाः।" "सौमित्रे, नूनं वयम् ब्राह्मणमुखे हवनं न कृतवन्तः; प्रमादात्, पृथिव्याः देवतान् न तर्पितवन्तः, न पूजितवन्तः।" "ये सदा क्षुधिताः, ते एवम् जाताः; स्नानं कृत्वा, देवतान् पूज्य, हवनं विधाय, तदा समये देवः भोजनं दास्यति।" एवं भ्रातरौ संभाषमाणौ, कार्यक्रमं निरीक्ष्य, दशरथराजा शनैः तत्र आगतः। तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः सत्वरं "तिष्ठ, तिष्ठ!" इत्युक्त्वा, कोपेन धनुः संधाय, "त्वं राक्षसः वा, पिशाचो वा!" इति व्याहरत्। पुनः तम् उपसर्पन्तम् अपश्यन् रामः दशरथात्मजः उवाच— "गच्छ, गच्छ! अत्र धर्मिष्ठो राजा, पुण्यात्मा; पश्य, सः तिष्ठति।" "यत्र राघवः स्थितः, पितृभक्तः, सत्यनिष्ठः, देवब्राह्मणपूजकः, त्रैलोक्यरक्षणकुशलः।" "तत्र तादृशैः दुष्कृतिभिः प्रवेशः नास्ति; यदि प्रविशसि, निश्चितं मृत्युम् आप्स्यसि।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, सः शनैः आह्वयन्, दीनः, पाणिं कृत्वा स्नुषायै पुत्रेभ्यश्च प्रणम्य, पुनः पुनः पापकृतां गतिं चिन्तयन्, उवाच— "अहं दशरथो राजा; शृणुत मे वचः, पुत्राः। ब्रह्महत्यात्रयसंवृतः दुःखं प्राप्नोमि; पश्यत मम शरीरम्, छिन्नं, नरके क्षिप्तम्।" ततः रामः, सीता, लक्ष्मणश्च, अञ्जलिं कृत्वा भूमौ प्रणम्य, सर्वे एवमूचुः।