श्रीदशरथः नृपतिः प्रख्यातः स्वपुत्राणां विवाहान् विधिवत् सम्पन्नवान्। ततो दीर्घकालानन्तरं तस्मै पुत्राय राज्यं दत्तवान्। सर्वजनानां गुरोः च अनुमत्याः सहितं स राजा राज्यदानं कर्तुम् उद्युक्तः आसीत्; किन्तु मन्थरायाः प्रेरणया, तस्याः दुर्भाग्येन च, कैकेयी ईर्ष्यया प्रविष्टा सती, तत्र विघ्नं कृतवती। तेन रामः वनवासाय प्रेषितः, न च भरताय राज्यं दत्तम्। रामः पितुः सत्यवचनस्य पालनाय, सीतया सह, सौमित्रिणा च सह, महद् वनं प्रविष्टवान्। स्वधर्मगुणैः सः रामः धर्मात्मनां शुद्धचित्तं प्रविष्टवान्। रामे वनवासाय प्रस्थिते, लक्ष्मणेन सीतया च सहिते, राज्ये विरक्तः सः रामः, सौमित्रिश्च, सीता च गुणसम्पन्ना, तत्र स्थिताः। तदा दशरथः महाराजः, महाशोकेन अभिभूतः, ब्रह्मशापं स्मरन्, दुःखेन तर्पितः, प्राणान् त्यक्तवान्। पूर्वकर्मणः फलात् स राजा यमदूतैः नीतः, यत्र सर्वे गच्छन्ति—चराचराः—तस्मिन् स्थले यमपुरीम् अगमत्। यमस्य धाम्नि, हे नारद, तामिस्रादीनि बहूनि भीषणानि नरकानि सन्ति। तत्र स राजा नानाविधेषु नरकेषु क्षिप्तः, पृथक् शुलितः, छिन्नः, मर्दितः, चूर्णितः च। शुष्कीकृतः, विदारितः, पुनः दग्धः, निमग्नः च, तादृशेषु घोरेषु नरकेषु सः पीडितः। रामः तु मार्गमेकं चरन् चित्रकूटं प्राप्तवान्; तत्र त्रयः वर्षाः व्यतीतान्। ततः पुनः दक्षिणदिशं प्रति दृष्ट्वा दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्, यत् त्रिषु लोकेषु पुण्यक्षेत्ररूपेण प्रसिद्धम्। तद् महद् भीषणं वनं, राक्षसैः किल्बिषैः सेवितम्, मुनिभिः भीत्या त्यक्तम्, सः प्रविष्टवान्। तत्र राक्षसान् निहत्य, मुनिभिः सेवितं कृतवान्। दण्डकारण्ये विचरन्, सः मुनिभिः सेव्यम् अकरोत्। तत्रैव, हे नारद, मया कथ्यमानं महद् अद्भुतं घटितम्। एवमेव रामः शनैः पञ्च योजनानि गत्वा गौतमीं नदीं प्राप्तवान्, दशरथोऽपि नरके स्थितः। तदा यमः स्वदूतान् अवदत्—"रामो दशरथात्मजः गौतमीं समीपं आगच्छति, स्वपितुः समीपं।" "अधुना नरकेभ्यः राजा निष्कास्यताम्—न संशयः; गौतमीं तीर्त्वा पञ्च योजनानि गच्छति।" "यावत् रामः न तीर्तवान्, तावत् पितरं नरके न पीडयत; यदि ममाज्ञां न पालयन्ति, तर्हि यूयं सर्वे घोरं नरकं पतिष्यथ।" "यः अन्यः सर्वोच्चशक्तिमान् शिवसम्बद्धः अस्ति, सः अपि न रक्षेत्।" "या गौतमी पुण्यरूपा, या जलस्वरूपा, या हरिब्रह्ममहेशैः पूजिता—सा सदा पूज्या।" "पापस्य पारं न कोऽपि गच्छति; स्मरणमात्रेण गङ्गायाः, आत्मजेन वा, पापी अपि मुक्तिम् आप्नोति।" "एवं पुत्रेण, गौतमीं समीपे स्थितेन, किं पुनः?" "रामेण समीपे स्थिते, नरके तस्य पातनं न कर्तव्यम्, यमदूताः।" ततः तं दशरथं, अयोध्याधिपतिं, नरकात् उद्धृत्य, तं वचः प्राहुः—"धन्यः त्वं, राजश्रेष्ठ, यस्य तादृशः पुत्रः अस्ति; इह लोके परत्र च, योग्यपुत्रेण विश्रान्तिः लभ्यते।" तदा राजा विश्रान्तिम् आप्त्वा शनैः दूतान् प्राह—"पुनः पुनः अहं घोरेषु नरकेषु पीडितः, कथं शीघ्रं उद्धृतः अस्मि? तद् वदन्तु।" तत्र एका शान्तचित्तः राजा उवाच—"एष रहस्यम् वेदशास्त्रपुराणेषु रक्षितव्यम्; तव पुत्रशक्त्या तीर्थपुण्येन च इदं प्रकटीकृतम्।" "तव रामः गौतमीतीरे प्राप्तः; तस्मात् त्वं घोरान्नरकात् उद्धृतः।" "यदि रामः लक्ष्मणेन सह तत्र गौतमीतीरे त्वां स्मरति, स्नानं कृत्वा, पिण्डप्रदानादिकं च करोति, तर्हि त्वं सर्वपापैः विमुक्तः स्वर्गं यास्यसि।" "अहं तत्र गत्वा तव वचनं पुत्रेभ्यः वक्ष्यामि; त्वमेव अस्माकं शरणम्, अनुमतिं दातव्यम्।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, यमदूताः करुणया तस्मै अनुज्ञां ददुः; राजा पुत्राणां समीपं गतवान्। तदा दुःखरूपं भीषणं शरीरं धारयन्, सः राजा निश्वस्य, लज्जया आत्मानं पश्यन्, स्वकृतानि कर्माणि स्मरन्। राघवः, यथाकामं विचरन्, गङ्गां प्राप्तवान्; रामः लक्ष्मणेन सह गौतमीतीरे शरणं प्राप्तवान्। तत्र सीतया सह, विधिवत् स्नानं कृत्वा, गौतमीतीरे न खाद्यं न भोज्यं लभ्यते स्म। तस्मिन् दिने, गौतमीतीरवासिनां मध्ये स्थित्वा, लक्ष्मणः दुःखितः रामं प्राह—"वयं दशरथस्य पुत्रौ, तव बलं तादृशम्; तथापि न खाद्यं नास्माकं न तीरेवासिनां।" "भ्रातः, यत् कर्म नियतम्, तत् अन्यथा न भवति; पृथिव्यां सर्वत्र भोज्यं सति, वयं खाद्यकामाः स्मः।" एवं श्रीरामस्य वनगमनं, दशरथस्य नरकवासः, तस्य पुत्रशक्त्या उद्धरणं, गौतमीतीरे स्नानं च, सर्वं सम्यग् अभवत्।