एवं उक्त्वा, स दीनचित्तः कम्पमानाधरोष्ठः सुतौ स्वौ विष्णुप्रतिमौ, धर्मज्ञाय विश्वामित्राय वेदविदे समर्पयामास। तयोः पितुः वचः शिरसि कृत्वा, पुनः पुनः प्रणम्य दशरथं, तौ रामलक्ष्मणौ हृष्टमनसौ विश्वामित्रेण सह रक्षार्थं प्रस्थितौ। तदा स मुनिवरः प्रमुदितः प्रीत्या ताभ्यां महेश्वरं महद्विद्यां धनुर्वेदपूर्विकां सम्यक् प्रदाय तुष्टः अभवत्। शस्त्रविद्यां, अस्त्रविद्यां, लौकिककलाः, रथनयनविद्यां, गजविद्यां, अश्वविद्यां, गदाविद्यां, मन्त्रप्रयोगविमोचनं च ताभ्यां दत्तवान्। सर्वविद्यालाभात् अनन्तरं, रामलक्ष्मणौ तयोः वनवासिनां हिताय ताटकां वनमध्ये निहतम्। अहल्या अपि तयोः पादस्पर्शेन शापात् विमुक्ता अभवत्, तत्र च यज्ञविघातकान् राक्षसान् निहतम्। ततः सर्वशास्त्रविशारदौ धनुः पाणौ कृत्वा यज्ञरक्षणे स्थितौ; यदा महायज्ञः समाप्तः, विश्वामित्रः मुनिश्रेष्ठः राजपुत्रैः सह जनकदर्शनाय गतवान्। तत्र राज्ञां मध्ये अद्भुतं धनुः दर्शितम्। रामः सौमित्रिणा सहितः गुरोः उपदिष्टां धनुर्विद्यां प्रदर्शयामास; तेन तुष्टः जनकः जनन्याः रहितां, श्रीस्वरूपिणीं सीतां रामाय दत्तवान्। लक्ष्मणस्यापि, भरतस्य चानुजस्य, शत्रुघ्नस्य, भरतस्य च, वसिष्ठस्य प्रज्ञया विवाहव्यवस्था कृता। ततो महातेजाः दशरथः सः विवाहान् सम्पन्नान् कृत्वा, कालान्तरे राज्यं अपि तस्मै समर्पितवान्। सर्वजनानां गुरोः च अनुमत्याः, मन्थरायाः प्रेरणया, तस्याः ईर्ष्याजन्यदुर्लभ्येन, कैकेयी विघ्नं कृत्वा रामं वनं प्रेषितवती; राज्यं भरताय न दत्तम्। रामः पितुः सत्यप्रतिज्ञां पालयन्, सीतया सौमित्रिणा च सह महावनं प्रविष्टः। स्वधर्मेण स गुणवान् रामः साधूनां शुद्धचित्तं प्रविष्टः। यदा रामः वनवासाय प्रस्थितः, लक्ष्मणेन सीतया च सह, राज्यलाभे निरपेक्षः स रामः, सौमित्रिः, सीता च गुणसम्पन्ना, दुःखेन अभिभूतः दशरथः ब्रह्मशापं स्मरन् प्राणान् त्यक्तवान्। पूर्वकृतकर्मफलात्, स राजा यमदूतैः सह नीतः, यत्र सर्वे गच्छन्ति—चराचराः। यमस्य निकेतने, हे नारद, तामिस्राद्यनेकभयानकनरकाः सन्ति। तत्र नरकेषु राजा क्षिप्तः, पृथक् पाच्यमानः, छिद्यमानः, पिष्टः, चूर्णीकृतः च। शोषितः, विदारितः, पुनः दग्धः, निमग्नः च, तेषु भीषणनरकेषु पीडितः। रामः गच्छन् चित्रकूटं प्राप्तवान्; तत्र त्रयः वर्षाः व्यतीतानि। पुनः दक्षिणदिशं प्रति दण्डकारण्यं प्रविष्टः, यः त्रिषु लोकेषु पुण्यक्षेत्ररूपेण प्रसिद्धः। तं भीषणं राक्षसाकीर्णं, मुनिभिः भीतानां परित्यक्तं वनं प्रविश्य, राक्षसान् निहत्य, दण्डकारण्यं मुनिसंसेवितं कृतवान्। तत्र दण्डकारण्ये विचरन्, मुनिभिः सेवितं क्षेत्रं कृतवान्; तत्र किमपि घोरं चरितं, यत् अहं ते सम्यक् कथयिष्यामि, हे नारद। एवं रामः शनैः शनैः पञ्च योजनानि गत्वा गौतमीनदीमुपेत्य स्थितः, राजा नरके स्थितः। तदा यमः स्वदूतान् उक्तवान्—"रामो दशरथात्मजः गौतमीनदीं समीपं पितुः प्राज्ञस्य आगच्छति।" "अधुना तं नरकात् उद्धृत्य आनयत; न संशयः—गौतमीनदीं तीर्त्वा पञ्च योजनानि गच्छति सः।" "यावत् रामः न तीर्त्वा, तावत् पितरं नरके न पीडयेत; मदीयं पुण्यशासनं यदि दूताः न कुर्वन्ति—" "तर्हि यूयं सर्वे तत्र भीषणनरके पतिष्यथ; यत् किञ्चित् परमं शिवसंयुक्तं बलं—" "सा एव गौमी, या जलस्वरूपा साधुभिः कथ्यते, या हरिब्रह्ममहेशैः पूज्यते।" "अत्रत्यं पातकं कः अपि न तरति; पापी अपि, यदि गङ्गां स्मरति, अथवा तस्य पुत्रः स्मरति—" "सः बहुभ्यः घोरनरकेभ्यः विमुक्तः मुक्तिं प्राप्नोति; किं पुनः एतेनात्मना पुत्रेण गौमीं समीपस्थितेन?" "न कोऽपि तं नरके क्लेशयितुं शक्नोति, दक्षिणदिशेश्वरस्य आज्ञां शृण्वन्तः यमदूताः।" एवं तं नरके पीड्यमानं अयोध्याधिपतिं उद्धृत्य, तं वदन्ति—"भाग्यशाली त्वं, नृपश्रेष्ठ, यस्य एवं पुत्रः; अस्मिन्लोके परत्र च, कः योग्यपुत्रेण विश्रान्तिं लभते?" तदा राजा विश्रान्तिं लभ्य, शनैः दूतान् उक्तवान्—"यदा अहं पुनः पुनः घोरनरकेषु पीडितः, कथम् अहं शीघ्रं उद्धृतः? इदं वक्तुमर्हथ।" तत्र एकः शान्तचित्तः राजानं प्रति वाक्यम् उक्तवान्—"एषो रहस्यम् वेदेषु, शास्त्रेषु, पुराणेषु च, यत्नेन गोपनीयम्; तव पुत्रस्य प्रभावात्, तीर्थपावन्याः च, इदं प्रकाश्यते।