जीवितं वज्रात् कठिनतरं तेषां भवति, ये पुत्रदर्शनविहीनाः सन्तः, तमेव जीवनाधारं मन्यन्ते, तदपि शीघ्रं न म्रियन्ति। एवं वनस्थयोः तयोः वृद्धयोः शोकाकुलयोः बहूनि दुःखपूर्णानि वचनानि भाषमाणयोः, राजा दशरथः शनैः तद्वनस्थानं समुपजगाम। पादशब्देन तौ स्वपुत्रस्य आगमनं अनुमानयामासतुः। ततः तौ उचतुर्वत्—"वत्स, कियदन्तरं कालं यावत् आगतः? त्वमेव अस्माकं एकमात्रं आश्रयः, अस्माकं दृष्टिः। किमर्थं न भाषसे? किं क्रुद्धोऽसि, अन्धयोः पितरयोः पुत्र?" तदानीं राजा दशरथः, शरपीडित इव, स्वकृतदोषशोकात् संतप्तः, भयाकुलः, नारद, तयोः समीपे वाक्यमभाषत। तस्य वचनं श्रुत्वा, तौ जलं देहीति ऊचतुर्भिः। तदा तौ ऊचतुर्व—"नायं अस्माकं पुत्रः भाषते—कः त्वम्? सत्यम् आख्याहि।" राजा पुनरुवाच—"जलपानं पश्चात् करिष्यामः।" तौ पुनरूचतुर्व—"यत्र जलं, तत्रैव पुत्रः तिष्ठति।" एतद् श्रुत्वा, तौ दुःखितौ अवदतुः—"सत्यं वद, मा स्म अस्मान् मोहय।" ततः राजा सर्वं यथावत् आख्यात्। ततः तौ वृद्धौ भूमौ पतित्वा ऊचतुर्व—"तत्र नय, मा स्पृश—ब्राह्मणघ्नस्य स्पर्शः नित्यदोषदः।" राजा दशरथः स्वपत्नी सहितः तौ वृद्धौ श्रवणस्य पतितस्थानं निनीत्, तत्र तं स्पृशन्तौ उभौ अश्रूणि मुमुचतुः। तदा तौ अवदतुः—"यथा अस्माकं पुत्रनाशेन मृत्युः निश्चितः, तथा त्वं अपि आत्मपुत्रनाशेन पापात् मृत्युम् आप्स्यसि।" एवं तयोः वचनं श्रुत्वा, राज्ञः प्राणाः निर्गता; तदा सः वृद्धदंपत्योः ऋषिपुत्रस्य च अग्निना दाहसंस्कारं कारयामास। ततः सः राजा शोकसंविग्नः नगरं गतः, तत्र सर्वं विस्तारतः वसिष्ठाय निवेदयामास। रघुवंशे वसिष्ठ एव परमार्थाश्रयः; वसिष्ठः द्विजश्रेष्ठैः सह मन्त्रणा कृत्वा प्रायश्चित्तं निश्चितवान्। गालव, वामदेव, जाबालि, कश्यप, अन्यांश्च आहूय, अश्वमेधयागस्य विधिं सम्यग् आज्ञापयामास। "बहून्यश्वमेधयज्ञान् कुर्युः, विपुलदानेन," इति। राजा दशरथः ब्राह्मणैः सह अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्; तदा तत्र आकशवाणी व्यजायत—"राज्ञः दशरथस्य शरीरं शुद्धीकृतम्, तस्य पुत्राः राज्ययोग्याः भविष्यन्ति; ज्येष्ठपुत्रस्य प्रसादेन राजा पापात् विमुक्तः स्यात्।" कालान्तरात्, देवकार्यसिद्धये, ऋष्यश्रृङ्गमहर्षेः कृपया देवसदृशाः पुत्राः जाताः। कौसल्यायाम् रामः, सुमित्रायाम् लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, कैकेय्यां बुद्धिमान् भरतः जातः। सर्वे ते बुद्धिमन्तः, पितरं प्रियाः, तस्य आज्ञाकारिणः आसन्। तदा विश्वामित्रः प्रजापतिः स राजा समीपम् आगतः। स मुनिः तयोः महात्मनोर् रामलक्ष्मणयोः यज्ञरक्षणाय याचना चकार। वृद्धः दशरथः, पुत्रप्राप्त्यै चिरं प्रतीक्षितः, अनुमतिं न ददौ। "विपुलसौभाग्ययोगेन वृद्धकाले मम एते द्वौ पुत्रौ जातौ, परमसुखदायकौ। राज्यं स्वशरीरं वा दास्यामि, न तु एतौ पुत्रौ," इति। तदा वसिष्ठः राजानं दशरथं प्रति अवदत्—"राजन्, रघवाः कदापि प्रतिज्ञां न त्यजन्ति।" राजा किञ्चित् प्रकारेण रामं लक्ष्मणं च सम्बोध्य, "विश्वामित्रस्य पुत्रौ, ब्रह्मर्षेः, यज्ञरक्षणं कुर्वन्तु," इति अवदत्। एवं उक्त्वा, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, कम्पमानाधरः, सः तौ पुत्रौ वेदवित् विश्वामित्राय न्यवेदयत्। "एवं भवतु" इति कृत्वा, दशरथाय पुनः पुनः प्रणम्य, तौ हृष्टौ विश्वामित्रेण सह रक्षणार्थं प्रस्थितौ। तदा तुष्टः स मुनिः ताभ्यां महेश्वरविद्यां धनुर्वेदप्रधानां प्रीत्या दत्तवान्। अस्त्रविद्यां, शस्त्रविद्यां, लौकिककलाः, रथयुद्धविद्यां, गजविद्यां, अश्वविद्यां, गदायुद्धं, मन्त्रप्रयोगनिरोधौ च ताभ्यां न्यवेदयत्। सर्वविद्यायुक्तौ रामलक्ष्मणौ वनवासिनां हिताय ताटकां वनमध्ये जग्ध्वा; पादस्पर्शेन अहल्यां शापात् मोचितवन्तौ, यज्ञविघ्नाय आगतान् राक्षसान् च विनिहतम्। सर्वविद्यापारगौ धनुष्मन्तौ यज्ञरक्षणं कृतवन्तौ; महायज्ञे पूर्णे, विश्वामित्रः मुनिपुङ्गवः—राजपुत्रैः सहितः जनकदर्शनाय गतः। तत्र राज्ञां मध्ये अद्भुतं धनुः दर्शितवान्। रामः सौमित्रिसहितः गुरुप्रदत्तधनुर्विद्यां प्रदर्श्य, तुष्टेन जनकेन, अजन्मन्याः लक्ष्म्याः सीतायाः दानं प्राप्तवान्। तथैव लक्ष्मणस्य, भरतस्य अनुजस्य शत्रुघ्नस्य च, भरतस्य च, वसिष्ठस्य विधानानुसारं विवाहव्यवस्था कृताः।