राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तस्य मुनिपुत्रः उवाच — "मम जीवनं शीघ्रं गच्छति, अतः किञ्चित् वक्ष्यामि। कर्मणां विपाकः स्वतन्त्राचरणात् अज्ञानाच्च जायते। न अहं स्वस्य दुःखेन शोक्यः, किन्तु वृद्धयोः मातापित्रोः कृते शोक्यः — कः तान् पालयिष्यति, ययोः केवलं एकः पुत्रः अस्ति, तौ च दृष्टिहीनौ?" "मया विना, तौ महावने कथं जीविष्यतः? अहो, अहं दुर्भाग्यवान् — मातापित्रोः सेवा कर्तव्यम् मया भग्नम्। अद्य अहं मृतवत् एव, हे विधे, किम् अकार्षीः? तथापि, शीघ्रं तत्र गच्छ, कुम्भं जलस्य गृहीत्वा। तयोः जलं ददातु, यथा तौ न म्रियेताम्।" एवं वदन्, स मुनिपुत्रः महावने प्राणान् त्यक्तवान्। तस्य धनुः शरांश्च त्यक्त्वा, राजपुत्रः जलकुम्भं गृहीत्वा तत्र गतवान्। स शीघ्रं तत्र अगच्छत् यत्र वृद्धौ मातापितरौ महावने स्थितौ। तस्मिन रात्रौ, तौ वृद्धौ परस्परं समभाषेताम् — "किम् सः चिन्तितः, वा क्रुद्धः, वा पशुना भक्षितः? किमर्थं नः पुत्रः न प्रत्यागच्छति? किं करिष्यावः, कः आशः अस्ति?" "न कश्चन पुत्रः, चरः वा अचरः, पितरौ वचनं न अवमन्यते — यद्यपि तौ तिरस्कृतौ। ये पुत्रं न पश्यन्ति, तेषां जीवितम् वज्रात् अपि कठिनम् — एकस्मात् पुत्रात् निर्भरम् जीवितम्, तौ शीघ्रं न म्रियेताम्।" एवं तौ वृद्धौ बहु वचनानि महावने वदन्तौ, राजा दशरथः शनैः तत्र समीपम् आगच्छत्। पदशब्देन तौ पुत्रः आगतः इति अनुमानम् अकुर्वताम्। "पुत्र, किमर्थं चिरं आगम्यसि? त्वमेव नः आधारः, नः दृष्टिः — किमर्थं न वदसि? किं क्रुद्धः, दृष्टिहीनयोः मातापित्रोः पुत्र?" तदा, शोकबाणेन विद्धः, स्वदोषस्य दुःखेन संतप्तः, भयभीतः राजा तौ वृद्धौ वदति, हे नारद। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, 'जलम् ददातु' इति तौ ऊचतुः — "एष नः पुत्रः न वदति — कः त्वम्? सत्यम् वद।" "पश्चात् जलम् पिबामः," इति राजा तौ ऊचतुः। "यत्र जलम् स्थितम्, तत्र तव पुत्रः तिष्ठति।" एतद् श्रुत्वा, तौ दुःखितौ ऊचतुः — "सत्यम् वद, मा वञ्चयसि।" तदा राजा सर्वम् यथावत् तौ अवदत्। तदनन्तरम् तौ वृद्धौ पतित्वा ऊचतुः — "तत्र नय, मा स्पृश — ब्राह्मणहन्तुः स्पर्शः अनन्तदोषः।" राजा उत्तमः, स्वपत्नी सहितः, वृद्धं श्रवणम् तत्र नयित्वा, तयोः पुत्रस्य पतितस्थले तौ स्पृशन् अश्रूणि मुमुचतु। "यथा पुत्रनाशात् अस्माकम् मृत्युः निश्चितः, तथा ते पुत्रनाशात् पापात् मृत्युः भविष्यति।" एवं ब्राह्मणौ वदन्तौ, राज्ञः प्राणाः गच्छन्ति; ततः स राजा वृद्धद्वयं तस्य ऋषिपुत्रं च अग्निना दाहयित्वा संस्कारम् अकरोत्। ततः दुःखेन पीडितः राजा नगरम् अगच्छत्, हे मुने, सर्वम् विस्तारतः वसिष्ठाय निवेदयामास। रघुवंशस्य राज्ञः, वसिष्ठः सर्वोत्तमः शरणः; वसिष्ठः, द्विजश्रेष्ठैः सह मन्त्रयित्वा, प्रायश्चित्तम् विधाय। गालवम्, वामदेवम्, जाबालिम्, कश्यपम्, अन्यान् च आहूय, अश्वमेधयज्ञस्य आयोजनम् आज्ञापयत्। "बहूनि अश्वमेधयज्ञानि कुरुत, दानसम्पन्नानि।" राजा दशरथः ब्राह्मणैः सह अश्वमेधयज्ञं अकरोत्; तस्मिन् क्षणे, आकाशवाणी तत्र अभवत्। राज्ञः दशरथस्य शरीरम् शुद्धम् अभवत्, तस्य पुत्राः राजकार्याय योग्याः भविष्यन्ति; ज्येष्ठपुत्रस्य प्रसादेन राजा पापात् विमुक्तः भविष्यति। बहूनां कालस्य अन्ते, देवकार्यार्थं, महर्षेः ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादेन, देवोपमाः पुत्राः अभवन्। कौशल्यायाः रामः, सुमित्रायाः लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च, कैकेय्याः बुद्धिमान् भरतः जाताः। सर्वे बुद्धिमन्तः, राज्ञः प्रियाः, तस्य इच्छायाः अनुवर्तिनः; तदा प्रजापतिः मुनिः विश्वामित्रः तं राजानम् उपससार। स मुनिः तेषां महत्त्वं ज्ञात्वा, रामं लक्ष्मणं च, उभौ महाबुद्धी, यज्ञरक्षायै याचितवान्। वृद्धः राजा, दीर्घकालं पुत्रान् प्रतीक्ष्य, अनुमतिं न दत्तवान्। "महद् योगेन, वृद्धावस्थायाम्, हे मुने, एतौ द्वौ पुत्रौ मम जातौ, आनन्दवारिधिं जनयन्तौ। राज्यम् स्वशरीरेण दास्यामि, न तु एतौ पुत्रौ।" तदा वसिष्ठः दशरथं इदं उवाच — "राजन्, रघवाः कदापि याच्ञां न निवारयन्ति।" राजा किञ्चित् रामं लक्ष्मणं च उवाच। "विश्वामित्रस्य पुत्रौ, ब्रह्मर्षेः, यज्ञरक्षायै गच्छन्तु।