राजा स यद्यपि सर्वं जानाति, तथापि दैववशात् तथैवाचरद्—कूपमुपेत्य पातुं यतमानः, ये तत्रागताः तेषां तीक्ष्णबाणैः प्रहारं कृतवान्। स वीर्यवान् राजा पशून् जघान; तस्य दैवविपर्ययमपि शृणु। तस्मिन् कूपे स्थिते राजनि, तस्मिन्नेव पुरीमध्ये, वैश्रवणो नाम वृद्धः कश्चन बभूव, यो न शृणोति न च पश्यति। तस्य भार्या अपि तथैव क्लिश्यमाना, तौ स्वपुत्रं प्राहतुः। तावूचतुः—"वयं तृषया पीड्यमानौ, रात्रिरपि सम्प्राप्ता; वृद्धानां जीवितं सर्वमपि पराधीनमेव। त्वं च बालः, वत्स, अस्माकं प्रियः।" पुनरूचतुः—"अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां च जीविते धिक्; धिक्, धिक्, वत्स, येषां शरीराणि जरया क्षीणानि।" पुनरपि—"यावत् धनं, बलं, अधिकारश्च अविच्छिन्नः, तावत् एव पुरुषः जीवेत्; अन्यथा, विशेषतः तीर्थस्थलेषु, मृत्युः श्रेयः।" एवं वृद्धवाक्यानि श्रुत्वा, तेषां पुत्रः, आचार्यभक्तः सन्, सौम्यया वाचा तयोः दुःखं निवर्तयन्, प्राह—"मम जीविते सति, कथं युवां दुःखमेतद् अनुभवथः? यो पुत्रः स्वकर्मणा पितरौ मानसिकदुःखात् न विमोचयति, स पुत्रो न भवति।" पुनरपि—"किं तादृशेन पुत्रेण, येन कुलस्य क्लेश एव क्रियते?" एवं उक्त्वा, स धर्मात्मा पुत्रः, पितरौ प्रणम्य सान्त्वयित्वा, तौ वृद्धौ वृक्षस्य शाखायामुपवेश्य, जलकुम्भं हस्ते कृत्वा, स तत्र गन्तुम् उद्यतः। न स मुनिपुत्रः राजानं जानाति, न च राजा द्विजं वेत्ति। उभयोरपि शीघ्रं तत्र गमनम्; ब्राह्मणः शीघ्रं जले प्रविश्य, क्षिप्रमेव कुम्भं जलपूर्णम् अकरोत्। राजा तम् ब्राह्मणं गजमिव मन्यमानः, तीक्ष्णैः बाणैः ताडितवान्; वनगजोऽपि, राज्ञः अवध्यत्वं जानन्, न कदापि प्रहरति। तथापि राजा तम् ताडितवान्; दैवमोहितः कः न कुर्यात्? स मुनिपुत्रः, प्राणस्थानि विद्धः, वेदनया पीडितः, उवाच—"कः मयि धर्मिष्ठे ब्राह्मणे, इदं दुःखकरं कर्म कृतवान्? अहं मैत्रो नाम ब्राह्मणः, यथोक्तम्; मयि दोषः नास्ति।" एवं दुःखितस्य मुनेश्च वचः श्रुत्वा, राजा स्तब्धः, विषण्णः, शनैः तत्र समुपजगाम। स ब्राह्मणं तेजसा दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, राजा अपि तत्र बाणार्दित इव मूर्च्छितः। ततः आत्मानं संयम्य, राजा इदं वचनमुवाच—"कः त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ? किमर्थं अत्र आगतः? कथय, पापं कृतवान् अस्मि; उत्तमं प्रायश्चित्तं वद। ब्रह्मघ्नः, वाग्मी अपि सन्, न स्पृश्यः, न च कदापि द्रष्टव्यः।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, मुनिपुत्रः प्रोवाच—"मम प्राणा गच्छन्ति, तस्मात् किञ्चिद् वदामि। कर्मणां विपाकः, स्वच्छन्दाचरणात् अज्ञानाच्च जायते। न अहं स्वस्य शोचामि, किन्तु मम वृद्धयोः पितरौ; कः तौ पालयिष्यति, यावन्तौ अन्धौ, एकपुत्रौ? मयि विना, कथं तौ महावने जीविष्यतः? हन्त, दुर्भाग्यवान् अस्मि; मातृपित्रोः सेवा मम भग्ना। अद्य मम मृत्युतुल्यं जीवनम्—हा दैव! किमिदं कृतम्? तथापि शीघ्रं तत्र गत्वा, कुम्भं जलपूर्णम् आनय। ताभ्यां जलं दद्यात्, यथा तौ न म्रियेताम्।" एवं वदन्, स महान् मुनिपुत्रः प्राणान् त्यक्तवान्; तस्य धनुष्कोट्यौ तत्रैव स्थिते, राजपुत्रः कुम्भं जग्राह। स शीघ्रं तत्र जगाम, यत्र तस्य वृद्धौ पितरौ महान् वने स्थितौ। तस्यां रात्रौ, तौ वृद्धौ परस्परं वाक्यमूचतुः—"किं सः चिन्तितवान्, वा कुपितः, वा मृगैः खादितः? कुतः न आगतः अस्माकं पुत्रः? किं करिष्यावः, का अपेक्षा अस्ति?" पुनरूचतुः—"न तथा पुत्रः अस्ति चराचरयोः, यः पितृवचनं न कुर्यात्, अपि परिभूय। अस्माकं जीवनं वज्रात् अपि कठिनतरं, यः पुत्रं न पश्यतः, शीघ्रं न म्रियेताम्, यद्यपि तस्यैव आश्रयः।" एवं तौ वृद्धौ बहूनि वचनानि वने अवोचताम्, तदा राजा दशरथः शनैः तत्र समुपजगाम। पदशब्देन तौ पुत्रस्य आगमनम् अचिन्तयेताम्। तौ अवोचताम्—"वत्स, कियद् दीर्घं समयं कृतवान्? त्वं अस्माकं एकमात्रं आधारः, दृष्टिः; किं न भाषसे? किं कुपितोऽसि, अन्धयोः पितरौ पुत्र?" राजा पापकर्मणा शोकपीडितः, बाणार्दित इव, तेषां समीपे भयभीतः उवाच। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तौ अवोचताम्—"जलं देहि"; ततः—"एष न अस्माकं पुत्रः भाषते; कः त्वं? सत्यम् आख्याहि।" राजा अवदत्—"जलपानं पश्चात् करिष्यावः; तव पुत्रः तत्र स्थितः, यत्र जलं स्थाप्यते।" तदाकर्ण्य, तौ क्लिष्टौ—"सत्यं वद, मा वञ्चय;" इति ऊचतुः। ततः राजा सर्वं यथावत् आख्यात्। तदा तौ वृद्धौ पतित्वा—"अस्मान् तत्र नय; मा स्पृश—ब्रह्मघ्नस्पर्शः नित्यदोषदः," इति ऊचतुः।