राजा तु मोहाविष्टः स्वस्य रथस्य भग्नं अक्षं न ज्ञातवान्। तस्य समीपे सुन्दरीभ्रुवा कैकेयी तिष्ठति स्म, हे नारद। सा तु साध्वी भग्नमक्षं दृष्ट्वा स्वयमेव राजानं न अवेदयत्, किं तु सहसा तत्रैव स्वहस्तं न्यस्य तस्थौ। हे मुनिश्रेष्ठ, एषा कर्मण्युत्कृष्टा विस्मयकारिणी च बभूव—रथश्रेष्ठी राजा भग्नाक्षरथे कैकेय्याः हस्तेन प्रतिस्थापितेन विजयं प्राप। स तु राजा दैत्यदानवान् विजित्य, सुरेभ्यः बहून् वरान् लब्ध्वा, तैः अनुमोदितः प्रमुदितः स्वपुरीम् अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। पुनः प्रतिपथे स राजा प्रियाम् अपश्यत्, कैकेय्याः तदद्भुतकर्मावलोक्य परमाश्चर्येण पूरितः। ततः स तस्यै त्रीन् वरान् दत्तवान्, हे नारद; तदा कैकेयी राज्ञः अनुमतिं प्राप्य इदं वचनम् अवदत्—"एते वराः, हे राजेन्द्र, यावत् मम इच्छा न भवति, तावत् तव समीपे सन्तु।" स तु राजा प्रियायै भूषणानि दत्त्वा, विजयी हृष्टः च तया सह रथे स्वपुरीम् प्रतिपेदे। किं तु, कः कालः न प्रियतमा स्त्रीभ्यः यथाकालं दातव्यं? कदाचित् दशरथः मृगयायां व्याघ्रैः परिवृतः वनं जगाम। स तु रात्रौ वनं विचरन् जलाशयं निर्मितवान्; राजा सप्तदोषरहितः भवितव्यो हि। एवं ज्ञात्वापि, स भाग्यवशात् एवं चकार—कूपे प्रविश्य पातुम् इच्छन्, ये तत्रागच्छन् तान् तीक्ष्णैः बाणैः प्राहरत्। महाबाहुः स राजा पशून् जघान; शृणु भाग्यविपर्यासस्य वृत्तान्तम्—राजा कूपे स्थितः सन्, तस्यां श्रेष्ठायां पुरी— तत्र वैश्रवणः नाम वृद्धः ब्राह्मणः आसीत्, न शृणोति न पश्यति च; तस्य भार्यापि तद्वद्, ततः ते पुत्रम् ऊचतुस्तम्। "वयं तृष्णया पीडितौ, रात्रिर्वर्तते; वृद्धानां जीवितं सर्वथा परावलम्बितम्—त्वं तु बालः, वत्स।" "अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां च जीविते धिक्; धिक्, धिक्, वत्स, येषां शरीरम् जरया क्षीणम्।" "यावत् धनं, बलं, अप्रतिकूलं शासनं च अस्ति, तावत् एव नरः जीवेत्; अन्यथा मृत्युः श्रेयः, विशेषतः पुण्यस्थलेषु।" एवं वृद्धवचनं श्रुत्वा, स पुत्रः गुरुशुश्रूषावान् सौम्यया वाचा तयोः दुःखं निवारयन् प्राह। "यावत् अहम् जीवामि, कथं यूयं दुःखं प्राप्स्यथः? यः पुत्रः स्वकर्मणा पितृमातृणां दुःखं न हन्ति, स न पुत्रः।" "किं तादृशेन पुत्रेण, यो कुलं दुःखाय केवलं भवति?" एवं उक्त्वा, पितरौ प्रणम्य तौ सान्त्वयन्, स धर्मात्मा पुत्रः तौ वृद्धौ पितरौ वृक्षस्य शाखायाम् उपवेश्य। जलकुम्भं हस्ते कृत्वा, स ब्राह्मणपुत्रः निर्गतः; ब्राह्मणः न राजानं जानाति, न च राजा द्विजं वेत्ति। उभौ शीघ्रं तत्र ययतुः; ब्राह्मणः शीघ्रं जले प्रविश्य कुम्भं पूरयामास। राजा तु तम् गजम् इति मन्यन् तीक्ष्णैः बाणैः तं प्राहरत्; गजोऽपि राज्ञः अभेद्यत्वं ज्ञात्वा न ताडयेत्। राजा तं प्राहरत्; भाग्यविपर्यासे किम् न कुर्यात्? स तु बाणाभिहतः प्राणस्थानि विदारितः वेदनया वाचा प्राह—"कः मां धर्मिष्ठं ब्राह्मणं दुःखितम् एवम् अघं कृतवान्? अहम् मैत्रः ब्राह्मणः, यथा उक्तम्; मयि दोषः नास्ति।" तस्य दुःखितस्य वचः श्रुत्वा, राजा स्तब्धः विषण्णः च, शनैः तं देशं जगाम। तत्र तेजसा दीप्तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा, राजा अपि शोकवेगेन मूहूर्तं मूर्चितः इव बभूव। पश्चात् आत्मानं संयम्य राजा इदं वचनम् अवदत्— "कः त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ? किमर्थं इह आगतः? वद, मया पापं कृतम्; वद परमं प्रायश्चित्तम्। ब्रह्मघ्नः सुभाषितोऽपि न स्पृश्यः, हे बुद्धिमन्, पापिष्ठैः अपि न दृष्टव्यः।" राज्ञः वचनं श्रुत्वा, स ब्राह्मणपुत्रः प्राह—"मम प्राणा निर्यातस्यन्ति, तस्मात् किञ्चिद् वक्ष्यामि; कर्मणां विपाकः स्वच्छन्दत्वाज्ज्ञानाच च जायते।" "नाहं स्वार्थे शोचामि, किं तु वृद्धौ पितरौ चिन्तये—कः तौ पालयिष्यति, यौ अन्धौ, एकपुत्रौ च? विना मया कथं तौ महावने जीविष्यतः? हन्त, अहो दुर्भाग्यं मम—पितृसेवायाः धर्मः भग्नः।" "अद्य अहम् मृतकल्पः—हे दैव, किं कृतवान्? तथापि शीघ्रं तत्र गत्वा, कुम्भं जलं वह। ताभ्यां जलं ददातु, यथा तौ न म्रियेताम्।" एवं उक्त्वा, स महावने प्राणान् त्यक्तवान्; धनुः बाणांश्च त्यक्त्वा, राजपुत्रः कुम्भं जग्राह। स शीघ्रं तत्र यत्र वृद्धौ पितरौ तिष्ठतः, तत्र अगच्छत्; तस्यां रात्रौ तौ वृद्धौ परस्परं वदतः— "किम् सः चिन्तितः, क्रुद्धो वा, अथवा मृगैः भक्षितः? किमर्थं नः पुत्रः न प्रत्यागच्छति? किं करिष्यावः, किमाशास्यामः?" "नहि कश्चन पुत्रः, चराचरः वा, पितृवचनात् विमुखः भवेत्—अपि तु ताडितः सन् अपि।