यदा देवासुरयुद्धे विजयः कस्य स्यादिति प्रश्नः जातः, तदा उक्तं—यत्र महाराजः दशरथस्तिष्ठति, तत्रैव विजयः स्यात्, न अन्यत्र। इति श्रुत्वा देवदानवाः सर्वे विजयं प्रार्थयन्तः ततः प्रत्युत्थाय यत्नेन गतवन्तः। तत्र वायुः शीघ्रं गत्वा राजानं दशरथमुपसंगम्य प्राह—"राजन्, त्वं देवदानवयुद्धे आगन्तव्यः। यत्र दशरथो राजास्तिष्ठति, तत्रैव ख्यातो विजयः। अतः त्वं देवान् पक्षं गच्छ, येन देवाः विजयी भवन्ति।" वायोः वचः श्रुत्वा दशरथः प्रत्युवाच—"अवश्यमहं आगमिष्यामि। त्वं यथेष्टं गच्छ।" वायौ निर्याते, ततः दैत्याः राजानमुपेत्य ऊचुः—"भगवन्, अस्माकं अपि साहाय्यं कर्तुमर्हसि। राजन्, यत्र त्वं दशरथो विराजसि, तत्रैव विजयः। अतः दैत्याधिपतये साहाय्यं कर्तुमर्हसि।" तदा स राजा, पूर्वं वायुनोपगृहीतः, प्रत्युवाच—"मया पूर्वमेव प्रतिज्ञातम्। दैत्यदानवाः गच्छन्तु।" ततः स राजा स्ववचनानुसारं कृत्वा स्वर्गं गतः, तत्र दैत्यदानवराक्षसैः सह युद्धं चकार। तस्मिन्युद्धे, देवसंघे पश्यति, नमुचेरनुजान् भ्रातरः तीक्ष्णैः शरैः राज्ञः अक्षं विदारयामासुः। राजा तु, मोहवशात्, स्वस्य रथस्य अक्षभङ्गं नाजानात्। तत्र कैकेयी सुश्रोणी राज्ञः समीपे स्थित्वा, स्वयमपि न किञ्चिदुक्तवती। सा तु धर्मपत्नी अक्षभङ्गं दृष्ट्वा स्वहस्तं तत्र क्षिप्रं स्थापयामास। हे नारद, एषा महती अद्भुतकर्मा जातम्—रथस्य अक्षे स्वहस्ते स्थापिते सति, स उत्तमसारथिः युद्धे विजयी अभवत्। दैत्यदानवान् विजित्य, देवेभ्यः अनेके वरान् लब्ध्वा, तैः अनुमोदितः स राजा हृष्टः स्वपुरीम् अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। पन्थाने स राजा प्रियतमां कैकेयीं दृष्ट्वा, तस्या अद्भुतं कर्म दृष्ट्वा परमाश्चर्येण पूर्णः अभवत्। ततः स त्रीन् वरान् तस्यै दत्तवान्, हे नारद। तदा कैकेयी राज्ञः अनुमतिं प्राप्य प्रोवाच—"एते वराः, राजेन्द्र, यावत् मम इच्छा न स्यात्, तावत् तव एव सन्तु।" राजा तु प्रियतमायै आभरणानि दत्त्वा, तया सह विजयी हृष्टः स्वनगरीं रथेन प्रतस्थे। किमपि स्त्रीभ्यः समये यत् दातव्यं न स्यात्? किञ्चिदनन्तरं दशरथः मृगयायां व्यग्रहणाय शिकारिभिः परिवृतः निर्गतः। स रात्रौ वने विचरन्, जलाशयं निर्मितवान्। राजा सप्तदोषैः मुक्तः स्यात् इति विदित्वापि, स तु दैववशात् अन्यथा अचरत्। कूपं प्रविश्य पातुम् इच्छन्, येन सहागतः तान् तीक्ष्णैः शरैः ताडितवान्। स बलवान् राजा मृगान् हत्वा, दैवविपर्ययस्य वृत्तान्तं शृणु। तस्मिन्काले, तस्मिन्नेव उत्तमे नगरे, कश्चन वृद्धः वैश्रवणो नाम, न श्रवणं न च दर्शनं तस्य। तस्य भार्यापि तथैव व्यथा पीडिता। तौ पुत्रं प्राहतुः—"वयं तृश्यावन्तौ, रात्रिरपि जाता। वृद्धानां जीवनं सर्वथा पराधीनम्। त्वं तु बालः, वत्स।" "अन्धानां बधिराणां वृद्धानां च जीविते लज्जा। वत्स, जरया क्षीणदेहस्य जीविते लज्जा।" "या तावज्जीवति, तावत् धनं, दृढं शरीरं, अनवरोधि शासनं च स्यात्। अन्यथा मृत्यु एव श्रेष्ठः, विशेषतः पुण्यस्थले।" एवं वृद्धयोः वचः श्रुत्वा, तस्य पुत्रः गुरुवत्सलः सौम्यया वाचा तौ सान्त्वयामास। "यावत् अहं जीवामि, कथं वां दुःखं स्यात्? यः पुत्रः स्वकर्मणा पितृमातृणां दुःखं न निवर्तयति, स न पुत्रः। किमस्य पुत्रस्य लाभः, येन कुलदुःखमेव जन्यते?" इति उक्त्वा, स पुत्रः पितरौ प्रणम्य सान्त्वयित्वा, वृद्धौ वृक्षस्य शाखायामुपवेश्य, जलकुम्भं गृहीत्वा निर्गतः। ब्राह्मणः राजा च अन्योन्यं न जानीतः। तौ शीघ्रं तत्र अगच्छताम्। ब्राह्मणपुत्रः जलं हर्तुम् आपः प्रविष्टवान्, क्षिप्रं कुम्भं पूरयामास। राजा तु तम् गजमिव ज्ञात्वा तीक्ष्णैः शरैः ताडितवान्। वनगजोऽपि राज्ञः असंभाव्यत्वं जानन् न ताडयेत्। राजा तं ताडितवान्, दैवमोहितः किं न कुर्यात्? स ब्राह्मणपुत्रः प्राणघातं प्राप्य, वेदनया आर्तः प्रोवाच— "कः मां निर्दोषं ब्राह्मणं दुःखाय कृतवान्? अहं मैत्रो ब्राह्मणः, न मयि दोषः कश्चन।" तस्य दुःखार्तस्य वचनं श्रुत्वा राजा स्थाणुवद् अवस्थितः, शोकसन्तप्तः शनैः तं देशं प्रायात्। तत्र स राजा तेजस्विनं ब्राह्मणपुत्रं दृष्ट्वा, स्वयमपि शराघातवन्मिव मूर्च्छितः। आत्मानं संयम्य, राजा इदं वचनमुवाच— "कः त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ? किमर्थं अत्र आगतः? कथय, पापं मया कृतम्; परम् प्रायश्चित्तं वद।" "ब्राह्मणघ्नः, यद्यपि वाग्मी स्यात्, न स्प्रष्टव्यः, न च पतितैः अपि, न कदाचित् द्रष्टव्यः," इति तेन उक्तम्।