अयोध्यायाः राज्ये तस्मिन्नेव काले, हे मुनिश्रेष्ठ, ब्रह्मविदां प्रमुखः वसिष्ठः तस्य राज्ञः प्रधानः पुरोहितः आसीत्। तस्यां नगरीं सम्यक् शासति तस्मिन्नेव राजनि, ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, वैश्येषु, विशेषतः शूद्रेषु, न रोगः, न दुर्भिक्षम्, न तृष्णा, नापि काचिदपि व्यथा आसीत्। सर्वेषां तपोवनानां पृथग् पृथक् प्रमोदः अभवत्, यदा स इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः राजा राज्यं कर्तुम् ऐच्छत्। तस्मिन्नन्तरे, स्वाराज्यहेतोः देवदानवयोः कुतश्चित् विवादः अभवत्; कदाचित् देवाः विजिग्युः, कदाचित् तु अन्ये। एवं प्रवृत्ते संघर्षे, हे नारद, त्रयो लोकाः महता क्लेशेन पीडिताः अभवन्; तदा अहम् दैत्यदानवान् उपगम्य उपदिदेशम्। देवाः तु विशेषेण मम वचः न शुश्रुवुः; पुनः तत्र महद् युद्धम् उत्पन्नम्। ततः देवाः विष्णुं च ईशानं च जगन्नाथं उपगम्य, तयोः समीपे देवाः, असुराः, दैत्याः, दानवाश्च उपविशन्। तौ उचतुस्त्रः—"ये तपसा बलीयांसः, ते पुनः तपः कुर्वन्तु, ततः पश्चात् युद्धं कुर्युः" इति। तदनु सर्वे तपस्यां प्रवृत्ताः। देवाः तु ईर्ष्यया पूर्णाः, राक्षसान् पुनः उपगम्य, दानवैः सह भीषणतमं युद्धम् अकरोत्। तत्र न देवाः, न दैत्यदानवाः विजयी अभवन्; युद्धे प्रवृत्ते, आकशवाणी अभवत्—"ये पक्षे दशरथराजा सः विजयी, अन्ये न" इति। तदाकर्ण्य, देवदानवाः विजयम् अन्विष्य प्रययुः; ततः शीघ्रं वायुः राजानं उपेत्य उवाच—"त्वं गन्तव्यः, राजन्, देवदानवयोर्युद्धे; यत्र दशरथराजा, तत्रैव विजयः प्रसिद्धः। अतः त्वं देवपक्षे स्थित्वा, देवान् विजयान् कुरु।" वायोः वचनं श्रुत्वा दशरथः प्रत्युवाच—"नूनं गमिष्यामि; वायो, यथेष्टं गच्छ।" वायौ गते, दैत्याः राजानम् उपगम्य ऊचुः—"भवानपि अस्माकं साहाय्यं कर्तव्यम्।" "राजन्, दशरथ, विजयः तव पक्षे अस्ति; अतः दैत्याधिपाय अपि सहायः भव।" तदा राजा, वायुणा पूर्वं याचितः, उवाच—"अहम् एतत् पूर्वमेव प्रतिज्ञातवान्; दैत्यदानवाः गच्छन्तु।" एवं स राजा स्वप्रतिज्ञां पालयन्, दिवं गत्वा, दैत्यदानवराक्षसैः सह युद्धम् अकरोत्। तत्र देवानां साक्षात् पश्यतां, नमुचेरनुजाः तीक्ष्णबाणैः राज्ञः अक्षं भित्त्वा चूर्णयामासुः। राजा भ्रममाणः, अक्षच्छेदं न ज्ञातवान्; तदा कैकेयी सुश्रोणी राज्ञः समीपे स्थितवती, हे नारद। सा स्वयम् न उक्तवती, किन्तु भग्नाक्षं दृष्ट्वा, सती धर्मपत्नी स्वहस्तं तत्रैव न्यवेशयत्। हे मुनिश्रेष्ठ, एषा महती अद्भुता च क्रिया आसीत्—श्रेष्ठः सारथिः हस्ताक्षेण रथे स्थित्वा समरे विजयी अभवत्। स राजा दैत्यदानवान् जित्वा, देवेभ्यः अनेकवरान् लब्ध्वा, तैः अनुमोदितः, प्रमुदितः अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। मार्गे स महराजः प्रियां दृष्ट्वा, कैकेय्याः कर्म वीक्ष्य, परमाश्चर्येण पूर्णः अभवत्। तदा स तस्यै त्रीन् वरान् दत्तवान्, हे नारद; कैकेयी अपि राज्ञः अनुमतिं प्राप्य, इदं वचनम् अवदत्—"एते वराः, राजन्, यावत् मम इच्छा न भवति, तावत् तव समीपे स्थेयुः।" राजा प्रियायै भूषणानि दत्त्वा, विजयी प्रमुदितः तया सह रथेन स्वपुरीं प्रत्यागच्छत्। का प्रियायै काले न दातव्यम्? किमपि नास्ति। कदाचित् दशरथः, मृगयायां विहृत्य, बहुभिः व्याघ्रैः परिवृतः, वनं गतः। स रात्रौ वनं विचरन्, जलाशयं निर्माय, कूपे प्रविश्य, तीक्ष्णबाणैः आगतान् हत्वा, राजा सप्तदोषरहितः स्यात् इति ज्ञात्वापि, दैववशात् एवं चकार। स बली दशरथः मृगान् हत्वा, कूपे स्थितः, तत्रैव पुरीं प्रति, दैवविपर्यासः अभवत्। तत्र श्रेष्ठायां नगरे, वैश्रवणः नाम वृद्धः कश्चन आसीत्, न श्रुणोति, न पश्यति; तस्य भार्यापि तादृशी, तौ पुत्रं प्राहतुः—"वयं तृषया पीडितौ, रात्रिः सम्प्राप्ता; वृद्धानां जीवितं पुत्रे, त्वं तु बालः।" "अन्धस्य, बधिरस्य, वृद्धस्य च जीवितं व्यर्थम्; पुत्र, जरया कृशाङ्गस्य जीवनं लज्जास्पदं। यावत् वित्तं, स्वस्थदेहः, स्वाधिकारः तावत् जीवेत्; अन्यथा मरणमेव श्रेयः, विशेषतः तीर्थेषु।" एतत् वृद्धयोः वचनं श्रुत्वा, स पुत्रः, गुरुशुश्रूषया युक्तः, सौम्यया वाचा तयोः दुःखं शमयन् अवदत्—"मम जीविते सति, किमर्थं दुःखं भवतोः? यो माता-पितृणां दुःखं न निवर्तयति, स पुत्रः न योग्यः।" "स एव पुत्रः कुले दुःखदः, नान्यः।" इत्युक्त्वा, स धर्मात्मा पुत्रः, पितरौ प्रणम्य, तौ सान्त्वयन्, वृद्धौ मातरं पितरं च तरोः शाखायाम् उपवेशयत्।