श्रूयताम्, भगवतः ब्रह्मपुराणस्य प्रवाहमयी कथा— पुरातने काले द्वौ नलौ प्रसिद्धौ स्मृत्यां कीर्त्येते, विप्रश्रेष्ठ। एकः वीरसेनपुत्रः, अपरः च इक्ष्वाकुवंशसम्भवः प्रथितः। एते राजानः, इक्ष्वाकुवंशे जातानां श्रेष्ठतमाः, विवस्वतः प्रभायाः वंशे मुख्यतया घोष्यन्ते। यः कश्चन विवस्वतः सृष्टिं सम्यक् पठति—स एव सविता, पितृयज्ञेषु पूजितः, भूतानां पोषकः—सः विवस्वता सह सायुज्यं लभते, सुतसम्पन्नः भवति। अत्रैव शृणु, विप्रश्रेष्ठाः, सोमस्य जनकः कः आसीत्। सोमपितरम् अत्रिं ब्रह्मणः मानसपुत्रं प्राचीनाः श्रुतयः वदन्ति; स ब्रह्मणा सृष्ट्यर्थं मनसा प्रथमं सृष्टः। स अत्रिः प्राचीनकाले अनुत्तरनाम तपः त्रिसहस्रं दिव्यवर्षाणि अकरोत्। तस्मात् तस्य वीर्यं ऊर्ध्वं जगाम, तत् सोमरूपेण अभवत्। तस्य नेत्राभ्यां दश धाराः अपसः निर्गता, येन दिशः प्रकाशिता अभवन्। ततः कर्मनिर्देशेन दश देव्योऽपि तद्बीजं सममादाय धारयितुं प्रचक्रमुः, किन्तु धारयितुं न अशक्नुवन्। ताः देव्यः तद्बीजं धारयितुं असमर्थाः सन् त्यक्त्वा सर्वतः भूमौ अपातयन्। सोमं पतितं दृष्ट्वा ब्रह्मा जगतां पितामहः तं सर्वभूतहितार्थं रथ उपवेशयत्। पतिते तस्मिन् सोमसुतं अत्रिं देवा ब्रह्मपुत्राश्चान्ये महर्षयः स्तोतुं प्रचक्रमुः। स्तूयमाने तस्मिन् सोमतेजसा सर्वाः दिशः पोषिता अभवन्। स रथेन पृथिवीं सागरसंकल्पितां त्रिः सप्तकृत्वः प्रदक्षिणं कृत्वा शुभं प्रदक्षिणं चकार। तेन तस्य तेजः भूमौ प्रविष्टं, तस्मात् औषधयः उत्पन्नाः येन जगत् तिष्ठति। स्वतेजसा स्तुतिभिश्च पुनः प्राप्य, स सोमः पुण्यात्मा तपः अकरोत्, पद्मयोः दर्शनकामः। तदा ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तस्मै बीजानां, ओषधीना, ब्राह्मणानां, अपां च स्वाराज्यं दत्तवान्। एवं महदधिकारं प्राप्य सोमः सौम्यात्मा राजसूयमकरोत्, लक्षशतानि दानानि दत्त्वा। स सोमः त्रिलोक्यं ददौ, यथाश्रुतं, तेषां ब्रह्मर्षीणां होतृणां च द्विजोत्तमाः। हिरण्यगर्भः ब्रह्मा भृगुश्च होतारौ अभवन्, हरिश्च तत्र सभ्यः आसीत्, बहुभिः ऋषिभिः परिवृतः। सिनी, कुहू, द्युति, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मीति नव देव्योऽपि तं सेवितवत्यः। श्रेष्ठमवभृथस्नानं कृत्वा, सर्वैः देवैः ऋषिभिश्च पूजितः, दशसु दिशः प्रकाशयन् राजाधिराजः आसीत्। तं दुर्लभं स्वाराज्यं प्राप्य, मुनिभिः पूजितः, अभिमानदर्पेण तस्य मनः प्रमथितम्। स्वाराज्यगर्वेण मदन्वितः स सोमः मूढः सन् बृहस्पतेः, अङ्गिरसः पुत्रस्य, भार्यां बलात् हृतवान्। देवैः देवर्षिभिश्च पुनः पुनः याच्यमानः अपि, स तदा तारां अङ्गिरसे न दत्तवान्। तदा उशनाः अङ्गिरसः पादमग्रहीत्, रुद्रः अपि अजगर्जत्, अजगण्धारं धनुः गृह्य। तेन महात्मना ब्रह्मशिरः नाम परमास्त्रं देवेषु प्रयोक्तं, येन तेषां कीर्तिः नष्टा अभवत्। तदा तारेयुद्धं देवासुरयोः प्रवृत्तम्, यत् लोकोपघातकारि महद् आसीत्। तत्र शेषदेवाः तुषिताश्च, द्विजर्षयः च, आद्यं सनातनं ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। तदा ब्रह्मा उशनसं रुद्रं च निगृह्य, स्वयमेव तारां अङ्गिरसे दत्तवान्। तां गर्भिणीं दृष्ट्वा बृहस्पतिः कोपवशात् उवाच—"मम भार्यायां तव बीजं न भविष्यति कदापि।" सा तदा नलकाण्डं समीपं गत्वा गर्भं निष्क्रान्तवती; स च जातमात्रः देववपुः शोभमानः आसीत्। तदा देवश्रेष्ठाः संशयं प्राप्ताः, तारां पृष्टवन्तः—"सत्यं वद, कस्यायं पुत्रः? सोमस्य उत बृहस्पतेः?" देवैः पृष्टापि सा न प्रत्यवदत्; तदा स वीर्यवान् पुत्रः क्रुद्धः ताम् शप्तुं प्रचक्रमे। तदा ब्रह्मा तम् अवारयत्, तारां पृष्टवान्—"सत्यं वद, कस्यायं पुत्रः?" सा अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणमुवाच—"सोमस्यैषः" इति। तदा सोमराजा पुत्रस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा प्रमोदितः। स तस्मै धीमते कुमाराय "बुध" इति नाम दत्तवान्; स च बुधः व्योम्नि अन्येषां विपरीतगामी अभवत्। तेन वैरोचनस्य दुहितर्या पुत्रः उत्पन्नः; स महाबलः पुरूरवाः, इलायाः सुतः। तस्मात् उर्वश्यां सप्त पुत्राः तस्य महात्मनः अभवन्। एवं सोमस्य दिव्यं जन्म ते कथितम्। अधुना, मुनिश्रेष्ठ, तस्य वंशकथां शृणु, या श्रवणमात्रेण सौभाग्यं, दीर्घायुष्यम्, आरोग्यं, पुण्यं, कामसमृद्धिं च ददाति। सोमस्यैव जन्मश्रवणेन पापात् विमुच्यते। अधुना, विप्रश्रेष्ठ, बुधस्य विद्वान् पुत्रः आसीत्—पुरूरवाः, तेजस्वी, दानशीलः, यज्ञरतः, विप्रदक्षिणाप्रियः।