स्वात्मन्याश्रित्य स्वच्छायां रम्ये तपोवने स्थितः स्थिरबुद्धिर्भारद्वाजः चिन्तयन् आसीत्। तस्मिन्नेव काले महर्षिः कश्चित् भारद्वाजस्य साक्षात्काराय समुपागमत्। स महर्षिः षोडशवर्षीयः, सुन्दरः, शान्तः, जितेन्द्रियः, सर्वगुणनिधिः, 'कठ' इति ख्यातनामधेयः, भारद्वाजं प्रणिपत्य तस्थौ। भारद्वाजः तं ब्राह्मणं कठं सम्यक् सत्कृत्य, तस्यागमनकारणं पृष्टवान्। कठः अपि भारद्वाजं उवाच— "अहं ज्ञानकाङ्क्षी, भवतः सन्निधिं प्रार्थयन् आगतः। यथोचितं कुरुष्व।" भारद्वाजः तम् उवाच— "यन्मनसि रोचते, तदधीतुमर्हसि—पुराणानि, स्मृतयः, वेदाः, धर्मशास्त्राणि च।" कठः प्रत्युवाच— "सर्वं जानामि, महाबुद्धे, त्वं विलम्बं विना वद। उत्तमकुलसमुत्पन्नः, धर्मनिष्ठः, गुरुषु शुश्रूषुः, विनीतः, पण्डितः शिष्यः पुण्येन लभ्यते।" सः पुनरुवाच— "ब्रह्मन्, अहं तव शिष्यः, निष्पापः, सेवापरः, श्रद्धावान्, कुलीनः, सत्यवादी च। मां उपदिश।" भारद्वाजः "एवं भवतु" इति समस्तं ज्ञानं तस्मै कठाय प्रददौ। कठः तद्विद्यां प्राप्य संतुष्टः, भारद्वाजं प्रति प्रीत्या वचनमुवाच— "गुरो, यद् यच्छ्रेयस्करं मनसि तिष्ठति, तद्वरं दातुमिच्छामि। यदप्यदुरापं स्यात्, तदपि ब्रूहि। गुरो, नमस्ते।" सः पुनरुवाच— "ये ज्ञानमाप्यापि, मोहात् गुरोः तुष्टिं न कुर्वन्ति, ते चन्द्रतारकसंयुक्ते काले यावद् नरके पतन्ति।" कठः पुनरुवाच— "मम भगिन्याः तव पत्नीत्वेन स्वीकुर्याः, विधिपूर्वकं तया सह स्नेहेन वस। एषा मम दक्षिणा।" भारद्वाजः प्रत्युवाच— "शिष्यः सदा गुरवे भ्रात्रा पुत्रेण वा सदृशः, गुरुश्च पित्रा तुल्यः। कथं तर्हि एषा सम्बन्धः स्यात्?" ततः सः पुनरुवाच— "मम वाक्यं सत्यम्, तत् कुरु। एषा एव ते दक्षिणा। सर्वं स्मर, कठ, संकल्पेन रेवतीं गृहाण।" "एवं भवतु" इति कठः गुरुवचनमनुसृत्य, विधिपूर्वकं प्रदत्तां रेवतीं हस्तेन जग्राह। ततः कठः तां निरीक्ष्य, रेवत्या सह तत्रैव तस्मिन् काले देवानां प्रभुं शङ्करं पूजयामास, तस्याः सौन्दर्यार्थं शिवस्य च तुष्ट्यर्थम्। सा रेवती सुश्रोणी, रूपेण अनुपमा, रम्याङ्गी आसीत्। तस्याः अभिषेकात् जलधारा तत्र प्रवहन्ती अभवत्। सा एव गङ्गायाः रेवतीनाम्ना नदी प्रसिद्धा अभवत्, या सौन्दर्यसमृद्धिं श्रीं च ददाति। पुनः सः विविधैः कुशकाण्डैः सौम्यरूपलाभाय अभिषेकं कृतवान्; सा नदी विदर्भा अभवत्। यो जनः श्रद्धया रेवतीगङ्गासङ्गमे स्नानं करोति, स सर्वपापैः विमुक्तः, विष्णुलोके पूज्यते। तथैव, मुनिश्रेष्ठ, यो विदर्भागौतमीसङ्गमे श्रद्धया स्नाति, स तत्रैव भोगं मोक्षं च लभते। तयोः तटयोः शतं श्रेष्ठानां तीर्थानां विद्यन्ते, यानि सर्वपापानि हरन्ति, सर्वसिद्धिं च ददाति। गङ्गायाः उत्तरतीरे यत् तीर्थं पूर्यतीर्थमिति ख्यातं, तत्र यः अज्ञानतोऽपि स्नानं करोति, स शुभतां लभते। पूर्यतीर्थस्य महिमानं कः प्राणी वक्तुमर्हति, यत्र चक्रधरः शूलधारी च स्वयं प्रतिष्ठितौ स्तः? पूर्वं कल्पारम्भे आयुषः पुत्रः धन्वन्तरिः नाम महात्मा, बहून्यग्निष्टोमादीन्यष्ट sacrifices, मुख्यतश्च अश्वमेधं चकार। बहुदानानि दत्वा, विपुलान् भोगान् अनुभूय, भोगेषु विषमतां ज्ञात्वा, परमवैराग्यं समाश्रितवान्। स समुद्रातीतशिखरे, वा गङ्गातटे, वा शिवविष्ण्वोः गृहे, विशेषतः पुण्यसङ्गमे, यत्र यत् तपः, दानं, जपः क्रियते, तत् अक्षयम् भवति। इति ज्ञात्वा धन्वन्तरिः तत्र महत्तपः समारब्धवान्। ज्ञानवैराग्यसमन्वितः, भीमेशपादाश्रयी, गङ्गासमुद्रयोः सङ्गमे उग्रं तपः कृतवान्। पूर्वं कश्चित् महाऽसुरः, राज्ञा युद्धे पराजितः, भीतः सहस्रवर्षाणि समुद्रे प्रविष्टः। यदा धन्वन्तरिः वनं प्रविष्टः, तदा तस्य पुत्रः राज्यं प्राप, राजा वैराग्यं प्राप्य, सः असुरः समुद्रात् निर्गतः। यदा धन्वन्तरिराजाऽपि गङ्गातटे तपः कुर्वन् आसीत्, तदा तत्र तमः नाम महाबलः दैत्यः शरणं प्राप। सः धन्वन्तरिः नित्यं जपहोमपरः, ब्रह्मविद्यायाम् अभिरतः, चिन्तयामास— "तं शत्रुं नाशयिष्यामि" इति, तदा तमः असुरः समुद्रात् निर्गतः। "अहं, एषः शक्तिमान् राजा, तं बहुवारं नाशितवान्" इति चिन्तयन्, तमः पुनः समुद्रात् निर्गतः। सः मायया स्त्रीरूपं धारयित्वा राजानमुपेत्य, सा सुकेशी, सुमध्यमा, हास्यनृत्यगीतैः मनोहराङ्गी, तत्र रममाणा तस्थौ। राज्ञा सा सर्वाङ्गसुन्दरी दृष्ट्वा, यत्र सा चिरकालं स्थित्वा, शान्ता, भक्त्या युक्ता, तं करुणया संबोधितवती। "काऽसि त्वं? किमर्थं घनदाडिम्यां वने वससि? कं दृष्ट्वा त्वं अतिशयितानन्दिता इव दृश्यसे? वद, शुभे, त्वां पृच्छामि।" इति राजा तां स्त्रीं पप्रच्छ। सा स्त्री तस्य वचनं श्रुत्वा, राजानं प्रत्युवाच— "त्वयि सति, ममानन्दस्य अन्यः कारणं लोके नास्ति। अहं इन्द्रस्य लक्ष्मीः। त्वां दृष्ट्वा, कामेन पूर्णा अभवम्।" "प्रहर्षात् अहं पुनः पुनः त्वामुपगच्छामि, राजन्; किन्तु अनन्तपुण्याभावे, सर्वैः दुर्लभा अस्मि।" एवं वचः श्रुत्वा, राजा तां दुष्करां तपः परित्यज्य, तस्याः एव चिन्तनं मनसि कृत्वा, तस्यां एव अनुरक्तः, तस्यां एव मनो निबद्धवान्।