स मुनिः सत्यदर्शिभिः सह, हे गिरिश्रेष्ठ, पुण्यतीर्थयात्रां कर्तुम् दक्षिणदिशं प्रति प्रतस्थे। स तस्मै गिरिश्रेष्ठाय मार्गं प्रदातुं, यथाभिलषितं आतिथ्यं च दातुं प्रार्थयामास—यावत् मम आगमनं, अत्र स्थातव्यम् आवश्यकम्। तदा स उत्तमः पर्वतः—'एवं भवितुम् अर्हति'—इति उक्त्वा, तान् मुनीन् सहितः स महर्षिः दक्षिणदिशं प्रतिपेदे। शनैः शनैः स गौतमीं नदीं यज्ञार्चितां सम्प्राप्य, तत्र संवत्सरमेकं ऋषिसङ्घैः परिवृतः सत्रयागं चकार। तत्र देवालये प्रख्यातौ कैटभात्मजौ द्वौ दुष्टौ राक्षसौ—अश्वत्थः पिप्पलश्च धर्मविघ्नकरौ—संतिष्ठेताम्। अश्वत्थः अश्वत्थवृक्षरूपं धारयामास, पिप्पलः ब्राह्मणरूपं समास्थाय, तौ यज्ञविघ्नाय प्रविशितुम् इच्छन्तौ आस्ताम्। एवं तौ दानवौ, पापकर्मणौ, यथेष्टं रूपं गृह्णीताम्—अश्वत्थः वृक्षरूपेण, पिप्पलः ब्राह्मणवपुषा। तौ सततम् तपोधनान् ब्राह्मणान् पीडयन्तौ, यः कश्चित् अश्वत्थं समीपं गच्छेत्, स वृक्षः तम् अपि भक्षयेत्। पिप्पलः सामवेदगायकरूपेण राक्षसत्वेन शिष्यान् अपि भक्षयेत्; तस्मात् अद्यापि ब्राह्मणेषु सामगः अत्यन्तं निर्दयः इति प्रसिद्धम्। ब्राह्मणान् संक्षीणान् दृष्ट्वा, मुनयः तौ राक्षसौ इति विज्ञाय, दक्षिणतीरे शरणं जग्मुः। सर्वे मुनिसङ्घाः स्थिरव्रतम् तपोनिष्ठं शनैश्चरं सौरीं गत्वा, राक्षसकृत्यं निवेदयामासुः। स तु सौरीः मुनिसङ्घान् उवाच—'मम तपस्याः समाप्तौ, द्विजाः, अहं राक्षसौ हनिष्यामि; न चेद्, न शक्नोमि।' पुनः मुनिसङ्घाः—'वयं महत्तपः दास्यामः'—इति उक्त्वा, स सौरीः—'एवं भवतु'—इति प्रत्युवाच। सौरीः ब्राह्मणरूपधारी, अश्वत्थरूपिणं राक्षसं समीपं गत्वा, ब्राह्मणरूपेण प्रदक्षिणं चकार। तस्य प्रदक्षिणं कुर्वतः, स दुष्टः राक्षसः तं ब्राह्मणं समाचरन्तं इति मन्ये, तम् अधश्चकार। तस्य शरीरे प्रविश्य, तस्य नेत्राणि चान्तराणि च दृष्ट्वा, स दुष्टः राक्षसः मंदेन सूर्यपुत्रेण दृष्टः। तस्मात् क्षणेनैव स पर्वत इव वज्राहतः भस्मसात् अभवत्। अश्वत्थं भस्मीकृत्य, स पिप्पलरूपिणं अन्यं प्रति जगाम। स एव तं पापस्थानं राक्षसं ब्राह्मणरूपेण शिष्यवद् विनीतः समीपमगात्। पिप्पलः पूर्ववत् सूर्यपुत्रं भक्षयामास; भुक्त्वा, यथापूर्वं, उदरे अन्तराणि निरीक्ष्य। केवलं तेन दृष्टः स राक्षसः भस्मीकृतः। उभौ हत्वा, सूर्यपुत्रः—'किं करवानि?'—इति पप्रच्छ। तदा अगस्त्यप्रमुखाः सर्वे तपस्विनः हृष्टाः सन्तः तुष्टिम् अवापुः। तैः सौरये यथेष्टानि वराणि दत्तानि; स तु प्रमुदितः शनैश्चरः बलवान् ब्राह्मणान् उवाच—'ये मम द्वारेण अश्वत्थे नित्यं बलिं दधति, तेषां सर्वे कार्याणि सिद्ध्यन्ति, मत्तः किञ्चिदपि दुःखं न भविष्यति।' 'ये पुरुषाः अश्वत्थतीर्थे स्नानं कुर्वन्ति, तेषां सर्वे कार्याणि सिद्ध्यन्ति; अन्योऽपि वरः दत्तः। ये जनाः माण्डवारतीर्थे प्रातःकाले उत्थाय अश्वत्थं स्पृशन्ति, तेषां ग्रहपीडाः विनश्यन्तु।' ततः प्रभृति, तत् तीर्थं अश्वत्थपिप्पलाख्यं प्रसिद्धम्। तत्र शनैश्चरस्य तीर्थं, अगस्त्यस्य च सत्रिकस्य च सह अस्ति। तत् तीर्थं याज्ञिकं सामगाख्यं च कथ्यते; एवं सहस्रशोडश तीर्थानि तत्रासन्। तत्र स्नानदानयोः यज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। तत् स्थानं सोमतीर्थमिति महात्मभिः कथ्यते; तत्र स्नानदानाभ्यां सोमपानफलं लभ्यते। जगतः मातरः पूर्वं औषधयः आसन्, प्राणिभिः पूजिताः; मम अपि मातरः, दिव्याः, पूर्वाभ्यः अपि ज्येष्ठाः सन्ति। तासु धर्मः, स्वाध्यायः, यजनं च प्रतिष्ठितम्; ताभिः त्रयो लोकाः, चराचरयुक्ताः, धार्यन्ते। ताभिः सर्वरोगनाशः निःसंशयं जायते; ताभ्यः अन्नं उत्पाद्यते, सर्वे प्राणिनः रक्ष्यन्ते। ताः लोकपूजिताः औषधयः निर्वैर्याः माम् इदं ऊचुः—'देवश्रेष्ठ, नः पतिं राजानं च दातु।' तासां वचनं श्रुत्वा, अहं ताः औषधयः अवदं—'यूयं सर्वाः पतिं राजानं च प्रमोदवर्धनं प्राप्स्यथ।' 'राजा' इति श्रुत्वा, ताः पुनः माम् अपृच्छन्—'कुत्र गच्छेम?' तदा अहम् उक्तवान्—'मातरः गौतमीं यान्तु।' तस्याः तुष्ट्याः, भवतः राजा लोके पूज्यते; ताः गत्वा, हे मुनिश्रेष्ठ, गौतमीं नदीं स्तुत्वा। 'किं लोके वर्तमाना जनाः, पापकुलैः क्लिश्यमानाः, कुर्युः? यदि त्वं, हे गौतमी, शम्भोः तीरे पवित्रजलैः पृथिव्यां न आगच्छसि।' 'कः जानाति मानुषदेहधारिणां, नदीनां च पृथिव्यां, गतिं? हे आपांपते, हे गङ्गे, महापापसमूहनाशिनि, त्वं सुलभा सदा।' 'कः तव महिमानं जानाति, हे गङ्गे, त्रैलोक्यपूजिते, जगन्माते? स्मरारिरपि गौरीगृहीतः त्वां शिरसि धारयति।' 'नमस्ते मातः, कामदायिनि; नमस्ते ब्रह्मस्वरूपिणि, पापनाशिनि; नमस्ते विष्णुपदोत्थिते; नमस्ते शम्भुमूलोद्भवाम्बिके।' एवं स्तूयमाना सा देवी—'किं ददामि?'—इति उक्तवती।