दत्तात्रेयः “एवं भवतु” इत्युक्त्वा, गङ्गातटं गतवान्। स शुचिः संयतः, कृताञ्जलिः, भक्त्या शंकरं सम्यगुपास्ते स्म। तत्र स भगवन्तं शंकरं समुपास्य, हृदयगद्गदया वाचा प्रार्थयन्नुवाच— “भगवन्, अहं संसारकूपे पतितः, दैववशात् मोहेनावृतः, दुःखपङ्के निमग्नः, अज्ञानरूपतिमिरावृतश्च। देवाधिदेव, परमं न पश्यामि। बलवत्तरत्रिशूलेन विदारितोऽस्मि, पापचिन्ताशस्त्रेण छिन्नः, पञ्चेन्द्रियतापैः संतप्तः, क्लान्तः चास्मि— सोमनाथ, मां उद्धर। दरिद्रशृङ्खलाभिः बद्धः, व्याधितप्ता अग्निभिः दग्धः, मृत्युः सर्पेण गृहीतः, भीतः च— शम्भो, किं करोमि? भवाभावयोः, तृष्णायाश्च, क्षुधायाश्च, रागस्य च, तमसश्च, जरायाश्च, व्याधये च, महता क्लेशेन पीडितोऽस्मि— भगवन्, अद्य मम दशां करुणया पश्य। कामक्रोधमदमत्सरमायादिभिः एकैकशः विदारितः, क्लेशितश्चास्मि— प्रभो, रक्षाकर्तेव शत्रून्मे नुद। सत्यमेतत्— पतितस्य दुःखनाशकः कश्चित् दृश्यते, त्वां विना, हे सोमनाथ, मम कृपावाक्यं न क्वापि विद्यते। यावत् न “नमः शिवाय” इति वदामि, तावत् क्रोधः, भयम्, मोहः, दुःखम्, अज्ञानम्, दरिद्रता, व्याधिः, कामः, मृत्युरपि तिष्ठन्ति। न मम धर्मोऽस्ति, न भक्तिः, न ज्ञानम्— करुणा कथं स्यात्? तस्मात् शरण्य, शीघ्रं मम हृदि “सोम” इति शब्दं स्थापय। न देवराज्यं याचे, सोमनाथ, केवलं तव शुभपदयोः सन्निधिं हृदयकमले याचे— एतत् मन्यस्व, ददातु च। पापात्मा अपि त्वया ज्ञातः, तथापि मम प्रार्थनां शृणु; यत्र यत्र “शिव” इति शब्दः श्रूयते, तत्रैव मम वासोऽस्तु, हे सोमनाथ। गौरीपतिः, शङ्करः, सोमनाथः, जगन्नाथः, करुणासिन्धुः, सर्वात्मा— यत्र यत्र त्वं “सत्यः” इति स्तूयसे, तत्रैव साधूनां वासोऽस्तु। एतदात्रीस्तुतिं श्रुत्वा, प्रसन्नः भगवान् हरः तं योगिनं प्राह— “वरदः अहं, विश्वस्रष्टा च।” तुभ्यं आत्मज्ञानं, मोक्षं, महाभोगं, क्षेत्रमाहात्म्यं च दत्तम्; एष वरः सुरैरपि पूज्यते। “एवं भवतु” इत्युक्त्वा शम्भुः अन्तर्धानं गतः। तस्मात् तद्वार्तमाने, तद् क्षेत्रं “स्वयं क्षेत्रम्” इति विज्ञायते। तत्र स्नानेन दानेन च, मुक्तिर्लभ्यते, हे नारद। अथ अश्वत्थतीर्थं कथितम्, ततः पिप्पलतीर्थं, अनन्तरं मन्दतीर्थस्य माहात्म्यं उत्तरदिशि शृणु। पुरा भगवतः अगस्त्यस्य, दक्षिणदिग्पतेः, देवैः विन्ध्यकृतकाम्यया प्रेषणं जातम्। स शनैः विन्ध्यं प्रति जगाम, सहस्रैः ऋषिभिः परिवृतः। स तु बहुवृक्षसंकीर्णं गिरिश्रेष्ठं गत्वा, शतशृङ्गैः शोभितं, मेरुसूर्ययोः प्रतिद्वन्द्विनं विन्ध्यं, दृढनिश्चयः लोपामुद्रापतिः मुनिः अपश्यत्। स द्विजातिभिः सत्कृत्य, गिरिं स्तुत्वा, तदनन्तरं देवकार्यसिद्ध्यर्थं वाक्यं प्रोवाच— “गच्छामि, गिरिश्रेष्ठ, ऋषिभिः सत्यम् अवलोक्य, तीर्थयात्रां करोमि; अतः दक्षिणदिशं प्रयान्ति। मार्गं ददातु, गिरिपते, यथायोग्यं सत्कारं च कुरु; आगमनपर्यन्तं तिष्ठेयमत्र। नान्यथा स्यादिति” इत्युक्त्वा, स मुनिः ऋषिभिः सह दक्षिणदिशं प्रतस्थे। शनैः स गौतमीं ययौ, यत्र सत्रार्थं क्षेत्रं समाहितम्। तत्र संवत्सरमेकं, ऋषिसंघैः परिवृतः, यज्ञं चकार। तत्र कैतभात्मजौ दुष्टौ राक्षसौ, धर्मविघ्नकरौ, अश्वत्थपिप्पलाभ्यां ख्यातौ, सुरालये प्रसिद्धौ। अश्वत्थः अश्वत्थवृक्षरूपं जग्राह, पिप्पलः ब्राह्मणरूपं; यज्ञविघ्नाय प्रविशितुमिच्छन्तौ। तौ दानवौ, दुष्टबुद्धी, यथेष्टं रूपे गृहीत्वा, अश्वत्थः वृक्षत्वेन, पिप्पलः ब्राह्मणत्वेन स्थितौ। तौ सततं तपस्विभ्यः द्विजेभ्यः उपद्रवमकरोताम्; यः कश्चिदपि अश्वत्थं गच्छेत्, स वृक्षः तं ग्रसति स्म। पिप्पलः सामवेदगायकः भूत्वा, शिष्यान् राक्षसत्वेन खादति स्म; अतः अद्यापि ब्राह्मणेषु सामगः अतीव निर्दयः स्मृतः। ब्राह्मणानां ह्रासं दृष्ट्वा, ऋषयः तौ राक्षसौ इति बुबुधुः; ततो दक्षिणतीरे शरणं जग्मुः। सर्वे ऋषिसंघाः मन्दं शनैश्चरं शनैः शनैः तपस्यन्तं, व्रतधारिणं, उपगम्य तस्य राक्षसकृत्यं निवेदयामासुः। सौरिः ऋषिसंघान् उवाच— “यदा मम तपः पूर्णं स्यात्, तदा राक्षसौ हनिष्यामि; अपूर्णे तु न शक्नोमि।” पुनः ब्राह्मणैः ‘महत्तपः दास्यामः’ इति उक्तः, सौरिः ‘एवं कृतम्’ इत्युक्त्वा तान् प्रतिननन्द। सौरिः ब्राह्मणरूपं गृहीत्वा, अश्वत्थरूपं राक्षसं समीपमगात्; ब्राह्मणत्वेन प्रदक्षिणं चकार। तदा दुष्टः राक्षसः, माया प्रयुज्य, तम् सामान्यं ब्राह्मणमिव ज्ञात्वा, तं ग्रसितुम् आरब्धवान्। सौरिः तस्य शरीरे प्रविश्य, तस्य नेत्राणि च आन्त्राणि च अपश्यत्; सूर्यतनयः तं पापराक्षसं दृष्ट्वा, तत्क्षणात् तं भस्मसात्कृतवान्, इन्द्राशनिहतं गिरिमिव। अश्वत्थं भस्मीकृत्य, अन्यस्य ब्राह्मणरूपिणः समीपमगात्। स एव तं राक्षसं, ब्राह्मणरूपेण सामगं, शिष्यरूपेण, विनयेन, उपगम्य स्थितवान्। पिप्पलो वृक्षः, पूर्ववत्, सूर्यसुतं अपि अपि खादितवान्; तदा अपि, आन्त्राणि पश्यन्, तं राक्षसं केवलदर्शनात् भस्मसात्कृतवान्। उभौ हत्वा, सूर्यपुत्रः उवाच— “किं करोमि इति वदन्तु?