यदा राक्षसाः अस्माकं यज्ञस्य विनाशाय प्रेषिताः, तस्मात् राक्षसाः, सर्वदुष्टाः, भवतु भवतः शत्रवः इति देवाः उक्तवन्तः। ततः प्रभृति राक्षसाः देवतानां शत्रवः अभवन्। तत्र देवाः शुद्धाः ऋषयः च मायाशक्त्या अश्वकायां सृजितवन्तः। तां अश्वकायां “मृत्युम् पतिं कुरु” इति अभिषिच्य, अभिषेकजलम् नदी रूपेण वडवायाः नाम्ना अभवत्। मृत्युनाः प्रतिष्ठितं लिङ्गं महानलः इति प्रसिद्धम्। तस्मात् तत् तीर्थं वडवासंगमं इति अभिधीयते। यत्र देवः महानलः तिष्ठति, तत् तीर्थं भोगमोक्षप्रदं, तत्र सहस्राणि पुण्यस्थलानि, यत्र सर्वे कामाः लभ्यन्ते, उभयोः तटयोः, स्मरणेन सर्वपापं नश्यति। आत्मतीर्थं नाम्ना प्रसिद्धम्, यत् मनुष्येभ्यः भोगमोक्षं ददाति। तस्य महत्त्वं वर्णयामि, यत्र शिवः, ज्ञानेश्वरः, निवसति। सः अपि दत्तः, अत्रेः पुत्रः, हरस्य प्रियः, दुर्वाससः भ्राता, सर्वविद्यायाम् निपुणः। सः पितरं अत्रिं गत्वा, विनयेन प्रणम्य, उवाच—“कथं ब्रह्मज्ञानम् प्राप्नुयाम्? कं पृच्छेयम्? कुत्र गच्छेयम्?” तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा अत्रिः ध्यानम् कृत्वा उवाच—“गौतम्यां गच्छ, तत्र महेश्वरं स्तुत्वा; तस्य प्रसादात् ज्ञानम् अवाप्स्यसि।” “एवं भवतु” इति दत्तः गङ्गां अगच्छत्, शुद्धः, संयतः। सः हस्ते कृत्वा, शङ्करं भक्त्या पूजयामास। सः उवाच—“संसारकूपे पतितः अस्मि, भाग्येन मोहच्छन्नः, दुःखपङ्के निमग्नः, अज्ञानान्धकारे आच्छादितः; देवेश, परमं न पश्यामि। त्रिशूलस्य शक्त्या विद्धः, पापचिन्तायाः शस्त्रेण विदारितः, पञ्चेन्द्रियाणां तीव्रक्लेशैः दग्धः, श्रान्तः अस्मि—सुमनाथ, उद्धर माम्। दरिद्रस्य शृङ्खलाभिः बद्धः, रोगाग्निभिः ताडितः, मृत्युसर्पेण व्यापितः, भीतः अस्मि—शम्भो, किं करिष्यामि? सत्-असत्, तृष्णा-क्षुधा, राग-तमसा, जरा-वृद्ध्या पीडितः अस्मि—प्रभो, अद्य मम स्थितिं दयया पश्य। कामः, क्रोधः, मत्सरः, दम्भः, अभिमानः, अन्यैः च, एकैकशः विद्धः, क्लेशितः—नाथ, रक्षका इव शत्रून् नुद। सत्यम्, पतितस्य दुःखहरः कश्चन भवति, किन्तु त्वां विना, सुमनाथ, मम कापि दया नास्ति। यावत् शिवाय नमः इति न उच्चारयामि, तावत् क्रोधः, भयम्, मोहः, दुःखम्, अज्ञानम्, दरिद्रता, रोगः, कामः, मृत्युः च तिष्ठन्ति। न धर्मः, न भक्ति, न ज्ञानम्; कुतः दया? तस्मात्, शरणं, शीघ्रं सोमशब्दं हृदि स्थापय। न देवाधिपत्यं याचामि; सुमनाथ, हृदयपद्मे तव शुभपादयोः सन्निधिं एव याचामि—एतत् चिन्तय, दत्तं कुरु। त्वया पापोऽहम् इति ज्ञातः, तथापि याचनं शृणु; यत्र शिवशब्दः श्रूयते, तत्र, सुमनाथ, मम वासः भवतु। गौरिपते, शङ्कर, सुमनाथ, विश्वनाथ, करुणासिन्धो, सर्वात्मन्—यत्र त्वं सत्यम् इति स्तूयसे, तत्र पुण्यात्मनां वासः भवतु। एवं अत्रेः स्तोत्रं श्रुत्वा, भगवतः हरः प्रसन्नः अभवत्। योगिनं प्रति उवाच—“वरदाता अहम्, विश्वस्य कर्ता। तुभ्यं आत्मज्ञानम्, मोक्षः, भोगसमृद्धिः, तीर्थस्य महत्त्वं च दत्तम्; एषः वरः देवैः पूज्यः।” “एवं भवतु” इति उक्त्वा, शम्भुः अन्तर्धानम् अभवत्। तस्मात्, आत्मतीर्थं नाम्ना तद् पुण्यस्थलं विज्ञायन्ते; तत्र स्नानदानात् मोक्षः लभ्यते, हे नारद। अश्वत्थतीर्थं वर्णितम्, ततः पिप्पलम्, अधः उत्तरदिशि मन्दतीर्थस्य श्रुणु, तस्य महत्त्वम्। पुरा भगवतः अगस्त्यः, दक्षिणदिक्पतिः, देवैः विन्ध्यस्य याचनेन प्रेषितः। सः शनैः विन्ध्यं अगच्छत्, सहस्रैः ऋषिभिः परिवृतः। सः पर्वतेषु, वृक्षैः समाकीर्णे, विन्ध्यं, शतशिखरैः भूषितम्, मेरुं सूर्यं च स्पर्धयन्तम्, दृष्टवान्। सः लोपामुद्रापतिः, अतिथिरूपेण स्वीकृतः, पर्वतं स्तुत्वा, देवकार्यसिद्धये इदं वचनं उवाच—“सत्यदर्शिभिः ऋषिभिः सह, तीर्थयात्रां कृत्वा, दक्षिणदिशं गच्छामि। मार्गं दत्त्वा, याचितं आतिथ्यं कुरु; आगमनपर्यन्तं तत्र स्थातव्यम्।” पर्वतः प्राह—“एतत् अन्यथा न भवेत्।” ततः ऋषिसमूहैः सह, सः दक्षिणदिशं अगच्छत्। शनैः गौतम्यां अगच्छत्, यज्ञाय समर्पिताम्। एकवर्षं यज्ञं कृतवान्, ऋषिभिः परिवृतः। केतभपुत्रौ, दुष्टौ राक्षसौ, अश्वत्थः पिप्पलः च, धर्मविघ्नकर्तारौ, सुरालये प्रसिद्धौ। अश्वत्थः अश्वत्थवृक्षरूपं धारयामास, पिप्पलः ब्राह्मणरूपं कृतवान्; यज्ञविघ्नाय, प्रवेशं इच्छन्तौ। दानवौ, दुष्टचित्तौ, इच्छितरूपेण—अश्वत्थः वृक्षरूपेण, पिप्पलः ब्राह्मणरूपेण—अभवत्। तौ सततं तपस्विनः ब्राह्मणान् पीडयामासतुः। यः अश्वत्थं समीपं गच्छेत्, तं वृक्षः ग्रसति स्म। पिप्पलः सामवेदगायकः भूत्वा, शिष्याण् राक्षसरूपेण ग्रसति स्म; अतः अद्यापि ब्राह्मणेषु सामगः अत्यदया। ब्राह्मणान् क्षीयमानान् दृष्ट्वा, ऋषयः तौ राक्षसौ इति अभिज्ञाय, दक्षिणतीरे शरणं गृहीतवन्तः।