नैमिषारण्यवासिनः सर्वे मृत्युसहिता यथोक्तमन्त्रेण मृत्युम् उपवेश्य, तपोवनानि त्यक्त्वा, मृत्युदमनमित्रेण सह, हे नारद, सम्यग् मन्त्रयित्वा निर्गता:। ते केवलं पावकमेव गृह्णन्तः, पात्रादीनि सर्वाणि परित्यज्य, यज्ञसमाप्तये शीघ्रं गौतमीं प्रति जग्मुः। तत्र स्नानं कृत्वा, ते महेश्वरं शरण्यं समुपेत्य, कृताञ्जलयः सुरेश्वरं स्तोतुं प्रचक्रुः। सृष्ट्युपकरणलीलया विश्वमिदं यो निर्ममे, त्रिलोककर्तारं नियन्तारं च, विश्वरूपं सत्-असत्-परं सोमनाथं तं प्रभुं शरणं गच्छामः। सर्वस्य संहारपाल्युत्पत्तिं केवलसंकल्पेन कुर्वाणं देवेश्वरं शङ्करं शरणं प्रपद्ये। महावपुषं, महाग्निदेवम्, महाभुजगभूषितं, महावपुर्धरं शङ्करं शरणं गच्छामि। तदा भगवांस्त्रिनेत्रधारी, वृषध्वजः, तान् उवाच—“मृत्युः, तव सम्प्राप्तिः स्यात्।” ततः ते सर्वे देवेशं प्रार्थयन्तः ऊचुः—“राक्षसैः उत्पन्नं भीषणं भयम्, हे देवेश, अस्माकं यज्ञस्य च रक्षां कुरु, यावत् कर्म समाप्यते।” एवं कृतवान् स भगवान् मृत्युसहाय्येन; तदा मुनिनां यज्ञः सफलतां प्राप। अमराः स्वभागाय समागताः; मुनयः मृत्युसहिताः कम्पमानाः तान् अमरान् ऊचुः—“राक्षसैः अस्माकं यज्ञविघाताय प्रेषिताः, तस्मात् ते दुष्टतमाः राक्षसाः भवद्भ्यः शत्रवः स्युः।” ततः प्रभृति राक्षसाः देवशत्रवः अभवन्; तत्र देवैः विशुद्धैः मुनिभिः सह मायाश्विनी काञ्चिदश्वकन्या सृष्टा। “मृत्युपत्नी भव,” इति तां अभिषिच्य, तस्याः अभिषेकजलम् वडवानाम्निका नदी अभवत्। मृत्युनाऽस्थापितं लिङ्गं महाअनलाख्यम्; तदा तद् स्थानं वडवासंगममिति प्रसिद्धम्। यत्र महाअनलदेवः, तत् पुण्यस्थानं भोगमोक्षप्रदम्; तत्र सहस्राणि तीर्थान्यस्ति, इच्छितार्थप्रदानि, उभयतटे, स्मरणमात्रेण पापनाशनम्। आत्मतीर्थमिति प्रसिद्धं तत्, जनानां भोगमोक्षप्रदं; तस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि, यत्र ज्ञानेश्वरः शिवो वर्तते। तत्र दत्तोऽत्रिसुतः, हरप्रियः, दुर्वाससः भ्राता, सर्वविद्याविशारदः, पितरं गत्वा, प्रणम्य, सविनयं पप्रच्छ—“कथं ब्रह्मविद्या लभ्यते? कं पृच्छेयम्? कुत्र गच्छेयम्?” पुत्रवाक्यं श्रुत्वा, अत्रिः ध्यानं कृत्वा प्रोवाच—“गौतम्यां गच्छ, पुत्र, तत्र महेश्वरं स्तौहि; तस्मिन्प्रीते ज्ञानं लप्स्यसे।” “एवं स्यात्,” इति दत्तः गङ्गां प्रतस्थे, शुद्धात्मा, संयतः, कृताञ्जलिः, शङ्करं भक्त्या पूजयामास। स जगाद—“संसारकूपे पतितोऽस्मि, दैवयोगेन मोहच्छन्नः, दुःखपङ्के निमग्नः, अज्ञानतमसा संवृतः; हे देवेश, परं पदं न पश्यामि। शक्तिशूलेन विद्धः, पापचिन्तात्यक्तशिराः, इन्द्रियक्लेशैर्दग्धः, क्लान्तः, सोमनाथ, उद्धर माम्। दारिद्र्यपाशैः बद्धः, रोगाग्निभिः ताडितः, मृत्युसर्पेण गृहीतः, भीतः, शम्भो, किं करिष्यामि?” “सदसद्भ्याम्, तृष्णया, क्षुधया, रागतमोभ्याम्, जरया, वृद्ध्यात्मना, पीडितः, हे प्रभो, अद्य मम स्थितिं दयया पश्य। कामक्रोधमदमत्सरदम्भादिभिः, एकैकशः विद्धः, क्लेशितः, रक्षेव शत्रून्मे नुद। यथार्थं, पतितस्य दुःखनाशको जनो दृश्यते, त्वदन्यः सोमनाथ, नानुकम्पावाक्यं ममास्ति।” “यावत् ‘नमः शिवाय’ न उच्चरितम्, तावत् क्रोधभयमोहदुःखाज्ञानदारिद्र्यरोगकाममृत्यवः तिष्ठन्ति। न धर्मोऽस्ति, न भक्तिरस्ति, न मे बुद्धिः, कथं दया? तस्मात् शरण्य, ‘सोम’ शब्दं हृदि शीघ्रं स्थापय। न सुरेन्द्रराज्यं याचे, सोमनाथ, हृदयकमले तव शुभपादयोः सन्निधिं याचे—तद् विचिन्त्य ददातु माम्। पापात्मानं मां विदित्वापि, मे वाक्यं श्रृणु; यत्र ‘शिव’ शब्दः श्रूयते, तत्र मम वासोऽस्तु।” “गौरीश, शङ्कर, सोमनाथ, विश्वनाथ, करुणासिन्धो, सर्वात्मन्—यत्र त्वं ‘सत्यः’ इति स्तूयसे, तत्र साधूनां वासोऽस्तु।” अत्रिप्रशंसां श्रुत्वा, भगवान् हरः तुष्टः, योगिने प्रोवाच—“वरदः अहम्, विश्वस्रष्टा।” “त्वं आत्मज्ञानं, मोक्षं, विपुलं भोगं, तीर्थमाहात्म्यं च प्राप्स्यसि; एष वरः सुरैः पूज्यते।” “एवं स्यात्,” इति शम्भुः प्रोक्त्वा अन्तर्धानमगात्। तस्मात् कालात् आत्मतीर्थमिति तद् विद्वांसः जानन्ति; स्नानेन दानेन च तत्रैव मोक्षः सुलभः, हे नारद। अथाश्वत्थतीर्थं वर्णितम्, ततः पिप्पलतीर्थं, अधुना उत्तरदिशि मन्दतीर्थस्य माहात्म्यं शृणु। पुरा भगवान् अगस्त्यः, दक्षिणदिग्पतिः, देवैः विंध्यकामनया प्रेषितः। स शनैः विंध्यं प्रति जगाम, सहस्रर्षिभिः परिवृतः, बहुवृक्षसंकीर्णं गिरिवरं समासाद्य। विंध्यः शतशृङ्गशोभितः, मेरुसूर्ययोः समः, तं स्थिरात्मा लोपामुद्रापतिः अगस्त्यः दृष्ट्वा। तेन द्विजातिना सत्कृत्य, गिरिं स्तुत्वा, स मुनिश्रेष्ठः देवकार्यार्थं तत्र वाक्यमुवाच।