शृणु, भगवन्, महदाश्चर्यमस्ति यत् पुरा विख्यातं महाञ्जलम्, यं किल महाअनलम् इति, वडवानलम् इति च प्राहुः। तत्रैव महाज्वालायाः देवता, वडवा नाम नदी च प्रतिष्ठिता। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ते कथयामि, यत्र मृत्युः जराया दोषाश्च विनश्यन्ति। किल नैमिषारण्ये पुरा मुनयः महत् सत्रं समारब्धवन्तः। तत्र मुनयः महातपसा युक्ताः मृत्युमपि निगृह्य, यज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः आसन्। तस्मिन्सत्रे प्रवर्तमानं मृत्युः निगृहीतोऽपि तत्रैव स्थितवान्। तस्मिन्नन्तरे न कश्चन म्रियते, स्थावरजङ्गमं वा, पशूनां तु वधः अभवत्। मर्त्याः तदा अमृतत्वं प्राप्नुवन्। ततो दिवि शून्ये जाते, पृथिव्यां जनैः पूरितायां, मृत्यौ तिरस्कृते, देवाः दानवान् अभ्यभाषन्त—"गच्छत, तद्विप्रसत्रं विनाशयत।" इति। तदादेशं श्रुत्वा दानवाः देवांश्चेदमूचुः—"वयं सत्रं विनेष्यामः, किं तु अस्य किमर्थं लाभः स्यात्? हेतोः विना किञ्चित् न सम्भवति।" देवाः तदा दानवान् ऊचुः—"यज्ञार्धं भवद्भ्यं दास्यामः।" ततो दानवाः त्वरया तस्य सत्रस्य विनाशाय यत्र यज्ञः प्रवर्तते तत्र जग्मुः। मुनयः तद्विज्ञाय मृत्युम् ऊचुः—"किं कुर्मः? दानवाः देवाज्ञया सत्रविघाताय आगताः।" मृत्युसंयुक्ताः सर्वे नैमिषारण्यवासी मुनयः, मृत्युनिग्रहेण सह, आश्रमान् परित्यज्य, केवलं पावकं गृहित्वा, पात्रादीन् त्यक्त्वा, शीघ्रं गौतमीं प्रति यज्ञसमाप्तये प्रस्थिताः। तत्र स्नात्वा, महेश्वरस्य शरणं गत्वा, कृताञ्जलयः देवानां नाथं स्तोतुम् आरभन्त। "यो लीलया विश्वं सृष्टवान्, त्रैलोक्यस्य कर्ता विधाता च, विश्वरूपः सन् सदसद्व्यतिक्रान्तः, तं सोमेश्वरं शरणं व्रजामः। शंकरं देवदेवं, येन संकल्पमात्रेण सृष्टिः, स्थितिः, संहारश्च क्रियते, तं शरणं प्रपद्ये। महाज्वालेश्वरं महावपुषं, महाभुजंगभूषितं, तं शंकरं शरणं प्रपद्ये।" ततः प्रसन्नः भगवान् ऊचुः—"मृत्युः, तव तुष्टिः अस्तु।" मुनयः प्रार्थयन्ते—"देव, राक्षसोत्थितं भीषणं भयम्, अस्माकं यज्ञस्य च रक्षां कुरु यावत् समापनम्।" तदा त्रिनेत्रधारी, वृषध्वजः प्रभुः, मृत्युसहायेन तं विप्रसत्रं समाप्यत। अथ देवाः हविर्भागाय समागताः। मुनयः मृत्युसहिताः तान् सम्बोधितवन्तः—"यतोऽस्माकं सत्रविघाताय राक्षसाः प्रेषिताः, अतः परं राक्षसाः भवद्भ्यं शत्रवः स्युः।" तदनन्तरं राक्षसाः देवशत्रवः अभवन्। तत्रैव देवाः विशुद्धमुनयश्च मायाशक्त्या वडवामाशां सृष्टवन्तः। "मृत्युः पत्नीरूपा भव" इति तां अभिषिच्य, अभिषेकतोयं वडवा-नदी अभवत्। मृत्युनाऽस्थापितं लिङ्गं महाअनलम् इति प्रसिद्धम्। तस्मात् स तीर्थविशेषः वडवासंगमम् इति कथ्यते। यत्र देवः महाअनलः, तत्र तद् पुण्यतीर्थं भोगमोक्षप्रदं, तत्र सहस्राणि तीर्थानि सर्वकामदानि, उभयतः तटयोः, तत्र स्मरणमात्रेण सर्वपापविनाशनम्। तदेव आत्मतीर्थं नाम, जनानां भोगमोक्षदायकं, तस्य माहात्म्यं शृणु, यत्र शिवः, ज्ञानेश्वरः, स्थितः। स चात्रिःपुत्रः, दत्त इति विख्यातः, हरप्रियः, दुर्वाससः प्रियभ्राता, सर्वविद्याविशारदः। स पितरं प्रति गत्वा, प्रणिपत्य विनयपूर्वकं पप्रच्छ—"कथं ब्रह्मविद्यां लभेय? कं प्रति गच्छेयम्? कस्याश्रयं कुर्याम्?" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, अत्रिः ध्यानम् आस्थाय, प्रत्यवादीत्—"गच्छ गौतमीं पुत्र, तत्र महेश्वरं स्तौहि; तस्य प्रसादात् ज्ञानं प्राप्स्यसि।" दत्तः "एवं स्यात्" इति स्वीकृत्य, गङ्गां प्रति गतः, शुचिः, संयतः, कृताञ्जलिः, भक्त्या शंकरं पूजयामास। "भवसंकटकूपे पतितोऽस्मि, दैवयोगेन मोहावरणेन छन्नः, दुःखपङ्के निमग्नः, अज्ञानान्धकारे आवृतः; देव, परमं न पश्यामि। त्रिशूलघातेन विद्धः, पापकृच्छ्रशूलच्छेदितः, इन्द्रियाणां तापैः दग्धः, खिन्नः—हे सोमनाथ, उद्धर माम्। दारिद्र्यपाशैः बद्धः, व्याध्यग्निभिः दग्धः, मृत्युसर्पेण गृहीतः, भयाकुलः—शम्भो, किं करिष्यामि? सत्त्वासत्त्वयोः, तृष्णायाः, क्षुधायाः, रागतमसोः, जरा-जरस्य च अत्यन्तेन पीडितः—भगवन्, अद्य मम दुःखं दयया पश्य। कामक्रोधमदमत्सरमोहादिभिः बाणैः व्याघातितः, एकैकशः पीडितः—नाथ, रक्षका इव, शत्रून् मे नाशय। पतितस्य दुःखनाशकः कश्चिद् भवति, त्वां विना, सोमनाथ, कुतोऽपि दयावाक्यं न लभ्यते। यावत् न 'नमः शिवाय' इति वदामि, तावत् क्रोधः, भयम्, मोहः, दुःखम्, अज्ञानम्, दारिद्र्यम्, व्याधिः, कामः, मृत्युरपि तिष्ठति। न धर्मोऽस्ति, न भक्तिः, न च मे ज्ञानम्; कथं दया स्यात्? अतः शरण्य, शीघ्रं 'सोम' शब्दं हृदि स्थापय। न देवराज्यं याचे; हे सोमनाथ, हृदयकमले तव शुभपदयोः सन्निधिं केवलं वाञ्छामि—तद्विचार्य तद् मे ददातु।" एवं स महात्मा दत्तः गौतमीतीरे शिवं प्रार्थयन्, तस्य कृपया ज्ञानं च मोक्षं च प्राप्नोति। एषा कथा पुण्यतीर्थस्य, वडवायाः, महाअनलस्य च, यः भोगमोक्षदायकः, सर्वपापविनाशकः च।