शिवः शेषाय त्रिशूलं दत्वा, “एतेन त्वं शत्रूणां प्रमुखान् विनाशय,” इति प्रोवाच। ततः स भगवान् शेषं सर्वैः सर्पैः सह त्रिशूलस्य उपदेशं कृतवान्। ततो नागराजः रसायनलोकं गतः, तत्र त्रिशूलेन दैत्यदानवराक्षसान् युद्धे हत्वा शत्रून् विनाशयामास। ततः स देवः पुनः तेनैव मार्गेण स्वस्य प्रभोः हरस्य समीपं प्रत्यागच्छत्। यत्र देवः रसायनलोकात् निर्गतः, तत्रैकं गुहाद्वारमुत्पन्नम्। तस्य गुहायाः तलात् परमपावनं गङ्गाजलं निर्गतम्। तत् जलं गङ्गा जाता, तस्याः संगमे देवस्य पुरतः विशालः सरोऽपि बभूव। तत्रैव नागेन्द्रेण यज्ञः कृतः, यत्र वह्निः नित्यं वसति। तस्मात् जलं उष्णं जातं, तत्र गङ्गासंगमः अपि बभूव। तत्र नागराजः देवदेवं पूजयित्वा, प्रसन्नं शिवं वाञ्छितं पातालं प्राप्य तत्र गतवान्। तस्मात् कालात् तत् पुण्यस्थानं नागतीर्थं इति प्रसिद्धं अभवत्, सर्वकामदं, पवित्रं, रोगदारिद्र्यनाशनं च। तत् तीर्थं पुण्यं, दीर्घायुष्यं श्रीदं च, स्नानदानाभ्यां मोक्षप्रदं। यः श्रद्धया शृणोति, पठति, स्मरति वा, स एव फलमवाप्नोति। हे मुने, यत्र शेषः प्रभुः, यत्र शिवः सामर्थ्यं ददाति, तत्र एकविंशति तीर्थेषु शतशः पुण्यस्थलानि सन्ति, सर्वसमृद्धिदायिनि। तत्र महालनं नाम, वडवानल इति च प्रसिद्धं, यत्र महानलः देवता, नदी च वडवा इत्युच्यते। तस्य पुण्यस्थानस्य, मृत्युः जराया दोषं नाशयति, इति कथयामि। पूर्वं नैमिषारण्ये महर्षयः महायज्ञं कृतवन्तः। ते तपसा युक्ताः मृत्युमपि निगृह्य, यज्ञकाले मृत्युः तत्रैव स्थितः। तदा स्थावरजङ्गमेषु कोऽपि न म्रियते स्म, पशून् विना, मर्त्याः अमृतत्वं प्राप्नुवन्। तदा स्वर्गः शून्यः, पृथ्वी च अतिभारिता, मृत्युः अवज्ञाता। देवा दानवान् ऊचुः—“गच्छत, ऋषीणां महायज्ञं विनाशयत।” तदाज्ञां श्रुत्वा दानवाः ऊचुः—“वयं यज्ञं विनाशयिष्यामः, किं तु अस्माकं कः लाभः? हेतुं विना किमपि न भवति।” देवाः ऊचुः—“अर्धं यज्ञस्य भवतां स्यात्।” ततः दानवाः ऋषीणां यज्ञमण्डलं यथाज्ञप्तं गत्वा तस्य विनाशाय प्रयत्नं कृतवन्तः। ऋषयः तद्विज्ञाय मृत्युम् ऊचुः—“किं कुर्मः? दानवाः देवाज्ञया यज्ञविघाताय आगताः।” तदा मृत्युसंयुक्ताः नैमिषारण्यवासिनः समस्ताः, मृत्युनिग्राहकः सह, आश्रमान् त्यक्त्वा, केवलं वह्निं गृह्य, पात्रादीन् परित्यज्य, शीघ्रं गौतमीं प्रति यज्ञपरिपूर्त्यर्थं जग्मुः। तत्र स्नात्वा, ते महेश्वरं शरणं ययुः, अञ्जलिं कृत्वा देवं स्तुतवन्तः—“यो लीला जगदिदं ससर्ज, त्रैलोक्यस्य कर्ता विधाता, विश्वरूपः, सत्-असत्-परः, तं सोमेशं शरणं व्रजामः। शङ्करं देवेशं शरणं व्रजे, यः संकल्पमात्रेण सर्वं सृजति, पालयति, विनाशयति। महावह्निदेवं, विशालरूपं, महाभुजंगभूषितं, तं शङ्करं शरणं व्रजे।” ततः प्रसन्नः भगवान् ऊचुः—“मृत्युः, तव सन्तोषः स्यात्।” देवेश, राक्षससमुत्थितं भीषणं भयम्, यज्ञं च अस्मान् च रक्ष, यावत् कर्म समाप्तम्। तदा त्रिनेत्रो वृषध्वजः भगवान् मृत्युसहायः सन्, ऋषीणां यज्ञं निर्विघ्नं कृतवान्। यदा यज्ञः समाप्तः, अमराः स्वभागार्थं आगताः। ऋषयः मृत्युसहिता तान् अमरान् ऊचुः—“राक्षसाः अस्माकं यज्ञविघाताय प्रेषिताः, अतः ते राक्षसाः भवतां शत्रवः स्युः।” तस्मात् कालात् राक्षसाः देवशत्रवः अभवन्। तत्रैव देवानां ऋषीणां च योगेन मायाश्वरी वडवा सृष्टा, “मृत्युः पत्नी भव” इति तां अभिषिच्य, तस्याः अभिषेकजलं वडवानदी अभवत्। मृत्युनि स्थापितं लिङ्गं महालन इति प्रसिद्धम्, तस्मात् तद् पुण्यस्थानं वडवासंगममिति कथ्यते। यत्र महालनदेवः अस्ति, तत् पुण्यस्थानं भोगमोक्षप्रदं, तत्र सहस्राणि तीर्थानि सर्वकामदानी, तयोः तटयोः, स्मरणमात्रेण सर्वपापहारी च। आत्मतीर्थं नाम तत्, भोगमोक्षप्रदं, तस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि, यत्र ज्ञानेश्वरः शिवः वसति। सः दत्त इति प्रसिद्धः, अत्रिसुतः, हरप्रियः, दुर्वाससोऽनुजः, सर्वविद्याविशारदः। सः पितरं गत्वा, विनयेन प्रणम्य, पप्रच्छ—“कथं ब्रह्मविद्या मया प्राप्यते? कं पृच्छेयम्? कुत्र गच्छेयम्?” तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा अत्रिः ध्यानं कृत्वा, तं प्रत्युवाच—“वत्स, गौतमीं गच्छ, तत्र महेश्वरं स्तौहि। तस्य प्रसादात् ज्ञानं प्राप्स्यसि।