शेषतीर्थं नाम सर्वकामदं तिर्थं प्रसिद्धं, तस्य स्वरूपं यथोक्तं मया वर्णयामि। शेषः स महोरगः, रासातलपतिः, सर्वैः सर्पैः परिवृतः रासातलमविशत्। तत्र दैत्यदानवसुताः ये रासातलं प्रविष्टाः, तैः सर्पाधिपः शेषः निष्कासितः। तदा स दुःखितः मम समीपमागत्य इदं वचनमब्रवीत्— "त्वया रासातलं दैत्यानां तथा मम अपि दत्तम्, किन्तु ते मम स्थानं न प्रयच्छन्ति; अतः शरणार्थी त्वत्समीपमागतः।" तदा मया तस्मै उक्तम्— "गौतम्यां गच्छ। तत्र महादेवं स्तुत्वा कामान् अवाप्स्यसि।" त्रिषु लोकेषु कोऽपि कामदः नास्ति; मम वचोऽनुसारेण स सर्पः यत्नेन गङ्गायां स्नात्वा, कृताञ्जलिः देवाधिदेवं स्तोतुं प्रवृत्तः। स सर्पराजः स्तुतिं कृत्वा उवाच— "त्रैलोक्यनाथाय, दक्षयज्ञविनाशिने, आद्यकर्त्रे नमः। त्रैलोक्यमूर्तये नमः। सहस्रशीर्ष्णे, संहारकर्त्रे नमः। चन्द्रसूर्याग्निवरुणरूपाय नमः। सदा सर्वरूपाय, कालस्वरूपाय नमः। त्र्यम्बक, शंकर, सोमेश, विश्वव्यापिन्, लोकनाथ, त्वामेव शरणं प्रपद्ये। मम मनःकामान् पूरय।" ततः प्रसन्नः महेश्वरः तस्मै सर्पाय यथेष्टवरान् ददौ, देवानां रिपूनां—दैत्यदानवराक्षसानां—विनाशाय। शेषाय त्रिशूलं दत्त्वा, "एतेन शत्रून् विनाशय," इति उक्त्वा, शेषं सर्वैः सर्पैः सह त्रिशूलस्य विधिं उपदिश्य जगौ। ततः स शेषः रासातलमुपेत्य, संग्रामे शत्रून् निघ्नन्, त्रिशूलेन दैत्यदानवराक्षसान् हत्वा विजयी अभवत्। ततः देवः पुनः तस्मिन्नेव स्थले यत्र शेषनाथः हरः स्थितः, तत्र प्रतिनिवृत्तः। तेनैव मार्गेण स सर्पराजः भगवन्तं द्रष्टुं गतः। यत्र देवो रासातलात् निर्गतः, तत्र गुहा अभवत्; तस्यां गुहायां तले गङ्गाजलं परमपावनं प्रवहति स्म। तत् जलं गङ्गा अभवत्; तस्य संगमे भगवतः पुरतः विस्तीर्णः सरः अपि जातः। तत्र सर्पेण यज्ञः कृतः, यत्र नित्यं वह्निः स्थितः; तस्मात् जलं उष्णं जातम्, तत्रैव गङ्गासंगमः अभवत्। स सर्पराजः देवदेवं पूजयित्वा, तुष्टेन शिवेन यथेष्टं पातालं लब्ध्वा तत्र गतः। तस्मात्कालात् तत् पुण्यस्थानं नागतीर्थं इति प्रसिद्धं, सर्वकामदं, पावनं, व्याधिदारिद्र्यनाशनं च। तद् तीर्थं दीर्घायुष्यमैश्वर्यदं, स्नानेन दानेन च मुक्तिप्रदं; यः श्रद्धया शृणोति, पठति, स्मरति वा, स एव फलं लभते। हे मुनिश्रेष्ठ, तस्मिन् पुण्यस्थले यत्र शेषः स्वामी, यत्र शिवः सामर्थ्यं ददाति, तत्र एकविंशति तीर्थेषु शतशः पुण्यस्थानानि सन्ति, सर्वसमृद्धिदानि। तत्रैव महाअनलाख्यं तीर्थं, वडवानलनामकं च, यत्र वह्निर्देवता, नदी च वडवा इति प्रसिद्धा। हे पुत्र, तस्य पुण्यस्थानस्य, मृत्युः जरायाश्च दोषनाशकस्य, कथां ते वक्ष्यामि। पुरा नैमिषारण्ये महर्षयः महायज्ञं कृतवन्तः। ते मुनयः तपसा संयता मृत्युमपि निगृह्य, यज्ञकाले मृत्युः निगृहीता तत्रैव स्थितवती। तस्मिन्काले न कश्चन मृत्युमुपययौ—स्थावरजङ्गमेषु—पशून् विना; मर्त्याः अमृतत्वं प्राप्तवन्तः। तदा स्वर्गः रिक्तः, पृथ्वी च अधिकजनसंख्यया पूरिता, मृत्युः उपेक्षिता च, तदा देवा दानवान् ऊचुः—"गच्छत, तं मुनिनां महायज्ञं विनाशयत।" इति। तद्वचः श्रुत्वा दानवाः देवांश्चेदमूचुः—"वयं यज्ञं विनाशयिष्यामः, किं तु अस्माकं किमुपकारः? कारणं विना किमपि न भवति।" तदा देवा ऊचुः—"अर्धं यज्ञस्य भवद्भ्यः भविष्यति।" इति। ततः ते दानवाः शीघ्रं तस्मिन्यज्ञस्थले यत्र यज्ञः प्रवर्तते, विनाशायैव, देवाज्ञया गतवन्तः। एतद् ज्ञात्वा, मुनयः मृत्युम् ऊचुः—"किं कुर्मः? दानवाः देवाज्ञया यज्ञविघाताय आगताः।" मृत्युसंयुक्ताः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः मुनयः, मृत्युनिग्राहकः सह, आश्रमान् परित्यज्य, केवलं वह्निं गृहीत्वा, पात्रादिकं त्यक्त्वा, शीघ्रं गौतम्यां यज्ञपरिपूर्त्यर्थं गतवन्तः। तत्र स्नात्वा, ते महादेवं शरणं गत्वा, कृताञ्जलयः देवाधिदेवं स्तुतवन्तः। "यो लीलया विश्वं सृजति, त्रैलोक्यस्य कर्ता विधाता च, विश्वमूर्तिः, सत्-असत्-परः, तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये।" "शंकरं शरणं व्रजामि, यः इच्छया सर्वं सृजति, रक्षति, संहरति। महावह्निदेवं, विशालमूर्तिं, महोरगभूषणं, महाकायं शरणं व्रजामि।" तदा भगवान् ऊचुः—"सन्तुष्टो भव, हे मृत्युः।" तदा मुनयः ऊचुः—"देव, राक्षसैः भीषणं भयम् उत्पन्नम्; यज्ञस्य रक्षां कुर्व, यावद् यज्ञः सम्पूर्णो भवति।" एवं भगवतः त्रिनेत्रस्य, वृषध्वजस्य अनुग्रहेण, मृत्युसहाय्येन, मुनिनां यज्ञः पूर्णः अभवत्। ततः अमराः स्वभागाय समागताः; मुनिगणाः मृत्युसहिता उद्विग्नाः तान् इदमूचुः।