यः केवलं शिरः पश्यति, स ब्रह्मणोऽधिष्टानं प्राप्नोति, यत्र रुद्रः स्वयमेव स्थित्वा ब्रह्मणः शिरः छित्तवान्। स एव देशः रुद्रतीर्थ इति प्रसिद्धः, तत्र सविता प्रत्यक्षतया स्थितः, देवाः स्वस्वरूपेषु प्रतिष्ठिताः, अतः स तीर्थः परमं स्मृतम्। तत् पुण्यस्थानं सौर्यनाम्ना विख्यातम्, यः सर्वयज्ञफलदं भवति; तत्र स्नानं कृत्वा, सवितरं च दृष्ट्वा, पुनर्जन्म न लभ्यते। ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः, यत् महादेवेन छिन्नम्, अविमुक्तक्षेत्रे स्थाप्यते सुराणां हितार्थम्। यः केवलं शिरः ब्रह्मतीर्थे गौतमीतीरस्य अविमुक्तक्षेत्रे पश्यति, ब्रह्मकपालं च निरीक्षते, स पुण्यं प्राप्नोति; ब्रह्मघ्नोऽपि शुद्धिं लभते। स एव पुण्यदेशः अविघ्न इति कथ्यते, यः सर्वविघ्ननाशकः; तत्र यद् अभवत्, तत् ते कथयामि, हे नारद, श्रद्धया शृणु। यदा गौतमी उत्तरतीरे दिव्यः यज्ञः प्रवृत्तः, तदा विघ्नदोषात् तस्य समापनं नाभवत्। तदा सर्वे देवगणाः मां, हरिं, प्रार्थयन्तः, कारणं ज्ञात्वा समाधिना मया प्रोक्तम्—"विघ्नेश्वरस्य विघ्नात् अयं यज्ञः न सम्पद्यते; अतः सर्वैः आद्यं विनायकं स्तूयताम्।" ते देवाः 'एवं स्यात्' इत्युक्त्वा, गौतमीतीरे स्नात्वा, भक्त्या गणाध्यक्षं विनायकं स्तुवन्ति। यः सर्वैः देवैः पूज्यः, नमस्क्रियः, चिन्त्यश्च, यः ईशेन विष्णुना पद्मयोनिना च पूज्यते, तं विघ्नेश्वरं शरणं प्रपद्यामः। विघ्नेश्वरसमो देवो नास्ति, सर्वकामदायकः; तद्विज्ञाय त्रिपुरान्तकः अपि पुरा तम् अर्चयामास। अम्बिकासुतः सः अस्माकं महायज्ञे सर्वविघ्नानि शीघ्रं नयतु; तस्मिन्स्मृतिमात्रेण सर्वेषां जीविनां कामाः साध्यन्ते। यदा देवीसुतस्य जन्म अभवत्, तदा सर्वेषां महोत्सवः अभवत्; देवगणाः स्वार्थसिद्धिं कृत्वा नूतनं विघ्नपतिं प्रणेमुः। सः मातरि निरुद्धः अपि, तस्या अंकं आरोह्य, पितुः जटासु चन्द्रमसं बलात् गुह्यं चकार; एवं तस्य लीलारूपता। सः मातुः स्तन्यं पीत्वा अपि, तृप्तः सन् भ्रातरि मात्सर्यबुद्धिं धारयामास; त्वं, हे लम्बोदर, विघ्नपति अभवः—शम्भुना नाम दत्तम्। देवगणैः परिवृतः महेशः 'नृत्यं प्रारभ्यताम्' इति उक्त्वा, केवलं नूपुरध्वनिना तुष्टः पुत्रं गणपतित्वेन अभिषिच्यत्। यः एकस्मिन्हस्ते पाशं, अपरस्मिन् कूटारं धारयति, सः अपूजितः अपि स्वमातुः अपि विघ्नं करोति; कः अन्यः विघ्नेश्वरसमः? धर्मार्थकामेषु सर्वेषु कार्येषु सः पूर्वं पूज्यः, देवानामसुराणां च; तस्य पूजया कदापि नाशः न भवति—तस्मै प्रथमं नमामि। यस्य पूजया सर्वे इच्छितफलप्राप्तिः सुलभा, स्वबलोत्पन्नोऽपि गर्वः अतीत्यते—तं प्रियं मूषिकवाहनं स्तौमि। यः मातरं नृत्यगीतादिभिः तुष्टिं नीतवान्, तस्मिन्सन्तुष्टायाः तं भाग्यशालिनं गणेशं शरणं प्रपद्ये। देवैः सदा समृद्धः, असुरैः संग्रामे, स्तुतिभिः, नमस्कारैः, मन्त्रैः, पितुः प्रसादेन च—तं भाग्यशालिनं गणेशं शरणं प्रपद्ये। यः पुरा शत्रून् संग्रामे प्रतिषेध्य, पित्रा प्रीतः पूजितः, पुनः विघ्ननाशं कृतवान्—तं गणेशं नमामि। एवं स्तुतः देवगणैः विघ्नपति तान् पुनः उवाच—"मत्तः अस्मिन्यज्ञे विघ्नानां नाशः भविष्यति।" यदा देवयज्ञः समाप्तः, गणेशः देवगणान् उवाच—"ये मां भक्त्या संयमेन चानेन स्तोत्रेण स्तोष्यन्ति, तेषां दारिद्र्यं दुःखं च न भविष्यति। ये च भक्त्या यत्नेन चात्र स्नानदानादिकं करिष्यन्ति, तेषां सर्वकार्यसिद्धिः स्यात्।" तदा देवाः 'एवं स्यात्' इति प्रत्युवाचुः। यज्ञे समाप्ते, देवगणाः स्वस्वस्थानानि जग्मुः। ततोऽस्मात्कालात् स एव पुण्यदेशः 'अविघ्न' इति प्रसिद्धः, सर्वकामदः, सर्वविघ्ननाशकः। स एव तीर्थः 'शेषतीर्थ' इति ख्यातः, सर्वकामदः; तस्य स्वरूपं यथोक्तं वर्णयामि। शेषः सर्पाधिपः, रसातलनाथः, सर्वैः सर्पैः सहितः, रसातलम् प्रविष्टः। तत्र दैत्यदानवसन्तानाः असुराः, ये रसातलं प्रविष्टाः, तं सर्पपतिं निष्कास्य, तदा शेषः दुःखितः मां प्रार्थयामास—"त्वया असुरेभ्यः रसातलं मम च दत्तम्, ते तु मम स्थानं न प्रयच्छन्ति; अतः शरणं ते आगतः।" तदा मया उक्तम्—"गच्छ गौतमीतीरं; तत्र महादेवं स्तुत्वा इच्छितं वरं प्राप्स्यसि।" त्रिषु लोकेषु कोऽपि इच्छितार्थदः नास्ति; मम वचोबलात्, सः सर्पः गङ्गायां स्नात्वा, कृताञ्जलिः, देवेश्वरं स्तोतुं प्रवृत्तः। "त्रैलोक्यनाथाय, दक्षयज्ञविनाशकाय, आदिकर्त्रे नमः; त्रैलोक्यस्वरूपाय नमः। सहस्रशिरसे, संहारकर्त्रे, सोमसूर्याग्निवरुणरूपाय नमः। सर्वरूपाय, कालस्वरूपाय, शंकराय, सोमेशाय, विश्वेश्वराय, नमः; कामं मे प्रयच्छ।" तदा महेश्वरः तुष्टः सर्पाय इच्छितान् वरान् दत्तवान्, सुरशत्रूणां—दैत्यदानवराक्षसानां—विनाशाय।