मातरः सर्वाः महेश्वरं समुपेत्य प्राहुः—"असुरान् वयं भक्षयेम" इति। ततो भगवाञ्छिवः, सर्वैः सुरगणैः परिवृतः, ताः मातरः समुपशृण्वन्त्याः इदं वचनमुवाच—"ये राक्षसाः स्वर्गात् पृथिवीं गताः, ये च पातालं प्राप्ताः, ते सर्वे मम वचः शृण्वन्तु। यत्र यत्र शत्रवः यान्ति, तत्र तत्र मातरः गच्छन्तु; ये मम भीत्या पातालं गताः, तान् शत्रून् सह युष्माभिः अपि तत्र गच्छन्तु।" एवं निश्चित्य, मातरः भूमिं विदार्य, येत्र दैत्यदानवाः आसन्, तत्र जग्मुः। तत्र तान् देवद्विषः अतिभयानकान् शत्रून् हत्वा, मातरः तान् विनाशयामासुः। पुनः देवाः ताः मातरः समुपेत्य, तेनैव मार्गेण ताः प्रतिगच्छन्। यावत् ताः यान्ति, तावत् प्रतिनिवर्तन्ते स्म। देवाः तत्रैव गौतमीतीरं शरणं गत्वा स्थिताः, यावत् मातरः च देवाः च तस्मात् देशात् निर्गच्छन्। सः देशः, यत्र ताः निर्गता मातरः, पुण्यतमा क्षेत्रं विजयोदयकरं सञ्जातम्; तत्र प्रतिमातृतीर्थं पृथग्वर्तते। तत्र विविधेषु स्थलेषु पातालगमनाय छिद्राणि सञ्जग्मुः। देवैः मातृभ्यः वरः दत्तः—"यथा शिवस्य पूजनं लोके, तथा मातृणामपि सदा पूजनं भविष्यति" इति। एवं उक्त्वा देवाः तत्रान्तर्धाय, मातरः तत्रैव स्थिताः। यत्र यत्र देव्या वसन्ति, तत् मातृतीर्थं इति ख्यातम्; तत्र देवैः अपि सेवा कार्या, मानवैः तु किमु वक्तव्यम्। तेषु तीर्थेषु स्नानं, दानं, पितृभ्यः तर्पणं च—एतत् सर्वं शिवेन यथा उक्तं, तथा अक्षयफलदं विज्ञेयम्। यः कश्चित् एतद्मातृतीर्थकथां शृणोति, स्मरति, पठति वा नित्यं, स दीर्घायुषी सुखी च भवति। अत्रापि अन्यत् तीर्थं विद्यते, देवैरपि दुष्प्राप्यं, ब्रह्मतीर्थं नाम, यत् लोकानां भोगमोक्षप्रदम्। यदा देवसेना स्थित्वा, दैत्याः पातालं प्रविविशुः, तदा मातरः अपि तान् अन्वगच्छन्, हे मुनिश्रेष्ठ। तत्र मम पञ्चममुखं, घोरं गर्दभस्वरूपं, देवसेनायाम् आस्थितः, वदति स्म। "हे दानवाः, किमर्थं पलायध्वं? भवतां भीः मा अस्तु। शीघ्रं आगच्छन्तु—सर्वान् देवान् अहं क्षणेन भक्षयिष्यामि!" इति। माम् एवं भक्षणाय प्रवृत्तं दृष्ट्वा, देवाः भीताः विष्णुम् ऊचुः—"रक्ष मां, विष्णो, जगन्नाथ! एष ब्रह्मणो मुखम्। चक्रपाणे, अहं चक्रेण शिरः छिनदामि।" तदा विष्णुः अवदत्—"यदि तद् शिरः छिद्यते, तर्हि सर्वं चराचरं भक्षयिष्यति। अत्र मन्त्रं जपाम, हे देवाः, सर्वं शृणुत।" "त्रिनेत्रः गर्दभशिरः छेत्ता, स एव तद् धारयिष्यति—न संशयः। अहम् शम्भुः, सर्वैः एवमस्तु इति स्तुतः प्रार्थितः च।" क्षणिकं दृश्यफलदं यज्ञं कर्तुः अशक्तं; तदफलाभावात्, लोकः, जटिं फलदायकं निश्चित्य, अन्येषु कर्मसु प्रवृत्तः। तदा सुरेशः, देवकार्यार्थं लोकहिताय च, तुष्टः सन्, "एवं भवतु" इति देवांश्चोवाच। तत् घोरं मुखं, भीषणं, रोमाञ्चकरं, दुष्टस्वरूपं, नखशस्त्रैः छिन्नं, "कुत्र स्थापयाम?" इति देवैः पृष्टम्। तत्र एला देवांश्चोवाच—"अहं न शक्नोमि शिरः धारयितुं; अहं पातालं गच्छामि।" ततोऽर्णवः अपि अवदत्—"अहं क्षिप्रं शुष्ये।" देवैः पुनः शिवं प्रति उक्तम्—"त्वमेव ब्रह्मशिरः धारय, लोकानुग्रहात्।" यदि छिद्यते, तर्हि लोकनाशः; यदि न छिद्यते, तर्हि दोषः। एवं चिन्तयन्, सोमेशः तत् शिरः धारयामास। तत् दुष्करं कर्म दृष्ट्वा, देवाः पुण्ये गौतमीतीरे समुपेत्य, भक्त्या स्नेहेन लोकनाथं स्तोतुं प्रचक्रमुः। तत्र देवमध्यस्थं ब्रह्मशिरः, अतीव भीषणं, तान् भक्षयितुम् उपगतम्। तदा चन्द्रशेखरः, नखाग्रेण छित्वा, त्यागदोषेऽपि, करुणया तत् शिरः अधारयत्। तत्रैव ब्रह्मसमीपे स्थिताः सर्वे देवाः, तदद्भुतं दिव्यं कर्म दृष्ट्वा, देवाधिपं स्तोतुं समुपचक्रमुः। तस्मात् कालात् तत् पुण्यं क्षेत्रं ब्रह्मतीर्थं नाम प्रसिद्धं जातम्; अद्यापि तत्र ब्रह्मणः चतुर्मुखस्वरूपं प्रतिष्ठितम्। यः केवलं शिरः पश्यति, स ब्रह्मलोकं गच्छति, यत्र रुद्रः स्वयम् स्थित्वा ब्रह्मशिरः छिनत्ति स्म। तत् रुद्रतीर्थं इति प्रसिद्धं, तत्र सूर्यः साक्षात् दृश्यते, देवाः च तत्र स्वस्वरूपे प्रतिष्ठिताः; अतः तत् परमं तीर्थम्। तत् पुण्यं स्थानं सौर्यं इति कथ्यते, सर्वयज्ञानां फलप्रदम्; तत्र स्नानं कृत्वा, सूर्यं दृष्ट्वा, पुनर्जन्म न भवति। ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः, यत् महादेवेन छिन्नम्, अविमुक्तक्षेत्रे देवहिताय प्रतिष्ठितम्। यः कश्चित् ब्रह्मतीर्थे, गौतमीतीरे, अविमुक्तक्षेत्रे, केवलं शिरः पश्यति, ब्रह्मकपालं च निरीक्षते, स पुण्यं लभते; ब्रह्महाऽपि शुद्धिं प्राप्नोति। तत् पुण्यं स्थानं अविघ्न इति ख्यातम्, सर्वविघ्नविनाशनम्। तत्र यद् अभवत्, तत् त्वां श्रोतुम् उपवक्ष्यामि, हे नारद, श्रद्धया शृणु। यदा गौतमीतीरस्य उत्तरतटे दिव्यः यज्ञः प्रवृत्तः, तदा विघ्नदोषात् तस्य यज्ञस्य समापनं नाभवत्। तदा सर्वे देवगणाः माम्, हरिं, समभ्यधुः। तदा ध्याननिष्ठः सन्, कारणं दृष्ट्वा, अहं तान् उवाचम्—"विघ्नेशेन कृतविघ्नात्, अयं यज्ञः न समाप्यते; अतः सर्वे आद्यं देवम् विनायकं स्तुवन्तु।" "एवं भवतु" इति उक्त्वा, देवगणाः गौतमीतीरे स्नात्वा, भक्त्या आद्यं गणपतिं स्तोतुं प्रचक्रमुः।