सर्पराजः पितुर्वचनं श्रुत्वा, "एवं स्यात्" इति प्रत्युवाच। ततः स धर्मपत्नीया सहितः, इच्छितरूपधारी सन्, पितृमातृपुत्रैः सह विस्तीर्णं राज्यं पालयामास। यदा तु तस्य पिता दिवं गतः, सः स्वपुत्रान् स्वपदे प्रतिष्ठाप्य, भार्यया मन्त्रिभिः चान्यैश्च सह, शिवपुरीं जगाम। ततोऽस्मात् प्रदेशात् स तीर्थविशेषः नागतीर्थमिति विख्यातः अभवत्। यत्र भोगवत्यां सर्पाधिपः देवः प्रतिष्ठितः, तत्र स्नानदानादिभिः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। अन्यत्र च मातृतीर्थमिति पुण्यक्षेत्रं प्रसिद्धम्, यत्र केवलं स्मरणेनापि जनाः सर्वोपद्रवात् विमुच्यन्ते, सर्वसिद्धिदायकं च तत्। कदाचित् देवासुरयुद्धं भीषणं समभवत्। तत्र देवाः दानवगणान् जेतुं न शेकुः। तदा अहं त्रिशूलपाणिं शिवं देवगणमध्ये स्थितं समीपं गत्वा, कृताञ्जलिः विविधैः शब्दैः शनैः स्तुत्वा, उक्तवान्—"समुद्रमथने सुरासुरसंमर्दे, हलाहलविषोद्गमे, हे महात्मन्, त्वदन्यः कः पातुम् अर्हति? कामोऽपि येन त्रैलोक्यं वशीकृतं, स त्वया विनाशितः। त्वं देवेषु श्रेष्ठं दत्त्वा, विषं स्वीकृतवान्, नीलकण्ठ! त्वदन्यः कः सहिष्यति?" एवं स्तुतः स भगवान् त्रिनेत्रः प्रसन्नः अभवत्। तेनोक्तम्—"यद् इच्छथ, तत् वरं दास्यामि।" तदा देवगणाः प्रार्थयामासुः—"वृषध्वज! आगच्छ, दानवानां भीषाणां भयम् नाशय, शत्रून् हन, देवांश्च रक्ष।" पुनः प्रार्थितः सः शम्भुः, तत्क्षणाद् दैत्यशत्रूणां समीपं गतः। तत्र शङ्करस्य दैत्यैः सह युद्धमभवत्। तदा त्रिनेत्रः शिवः सङ्क्रुद्धः सन्, तमस्स्वरूपं गृहित्वा युद्धक्लान्तः, तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः पेतुः। तेन तमोरूपेण दैत्यगणान् विनिघ्नन्, तं रूपं दृष्ट्वा, असुराः मेरुशिखरात् पृथिवीं प्राद्रवन्। एवं हरः सर्वान् दानवान् निघ्नन्, पृथिवीं प्राप्तः। भीताः ते सर्वदिशः प्राद्रवन्। रुद्रः क्रुद्धः तान् शत्रून् अनुययौ, शम्भोः पुनः स्वेदबिन्दवः पेतुः। यत्र यत्र तस्य स्वेदबिन्दवः भूमौ पतिताः, तत्र तत्र शिवरूपिण्यः मातरः उत्पन्नाः। सर्वाः ताः मातरः महेश्वरं प्रार्थयन्त्यः ऊचुः—"असुरान् भक्षयामः।" तदा भगवाञ्छिवः देवगणैः परिवृतः अवदत्—"ये राक्षसाः स्वर्गात् पृथिवीं गताः, ये च अधोभूमिं प्राप्ताः, मम वचनं शृण्वन्तु। यत्र यत्र शत्रवः गच्छेयुः, तत्र तत्र मातरः गच्छन्तु। ये भीताः अधोलोकं गताः, तत्रापि शत्रुभिः सहिताः युष्माभिः गन्तव्यम्।" ततः ताः मातरः भूमिं विदार्य, यत्र दैत्यदानवाः तत्र गताः। तत्र तान् देवद्विषः घोरान् हत्वा, सर्वान् विनाशयामासुः। पुनः देवाः आगत्य, तेनैव मार्गेण मातरः अपेत्य, यावत् गच्छन्ति, तावत् पुनः प्रत्यागच्छन्। देवाः तत्रैव गौतमीतीरं शरणं गत्वा स्थिताः, यावत् मातरः देवैः सह तस्मात् प्रदेशात् निर्गच्छन्। स एव प्रस्थानस्थलः पुण्यक्षेत्रं, विजयवर्धनं, यत्र मातरः उत्पन्नाः, प्रत्येकस्य मातुः तीर्थं पृथक्। तत्र विविधेषु स्थलेषु अधोलोकगमनाय छिद्राणि सन्ति। देवैः मातृभ्यः वरः दत्तः—"यथा शिवस्य पूज्या भवथ, तथा यूयं अपि पूज्या भविष्यथ।" एतदुक्त्वा देवाः अन्तर्धानं गताः, मातरः तत्रैव स्थिताः। यत्र यत्र देवीः तिष्ठन्ति, तत् मातृतीर्थमिति विख्यातम्। तत्र देवैः अपि सेवा करणीयाः, किमु मानुषैः अन्यैश्च। तत्र स्नानदानपितृतर्पणानि सर्वाणि अक्षयफलदायकानि, यथा शिवेन उक्तम्। यः कश्चित् एतत् मातृतीर्थकथां शृणोति, स्मरति, वा पठति, स दीर्घायुष्मान् सुखी च भवति। अत्रापि अन्यत् तीर्थं विद्यते, यत् देवैरपि दुरापम्, ब्रह्मतीर्थमिति प्रसिद्धम्, यत् लोकानां भोगमोक्षप्रदायकम्। यदा देवसेना स्थितवती, दानवाः अधोलोकं गताः, तदा मातरः अपि ताननुसृत्य जग्मुः। तत्र अहं पञ्चममुखरूपेण, घोरखरमुखधारी, देवसेनायाम् स्थितः, उवाच—"असुराः, किमर्थं पलायध्वे? मा भूयात् भयम्। शीघ्रं आगच्छत, अहं सर्वान् देवान् क्षणेन भक्षयिष्यामि।" एवं मम भक्षणाय प्रवृत्तं दृष्ट्वा, सर्वे देवाः भीताः विष्णुम् ऊचुः—"त्राहि, विष्णो, जगन्नाथ! एष ब्रह्मणो मुखम्।" तदा विष्णुना उक्तम्—"चक्रपाणे, शिरोऽस्य छेत्तव्यम्। किन्तु यदि शिरः छिद्यते, तर्हि सर्वं चराचरं भक्षयिष्यति। तस्मात् मन्त्रं पठाम, शृणुत देवाः। त्रिनेत्रः खरशिरश्छेदकः, स तद् वहिष्यति, न संशयः। अहं शम्भुः सर्वैः एवमस्तुतः आहूतश्च।" एवं स कथां सुसम्पूर्णां, शिवस्य मातृतीर्थानां च, पुण्यां, श्रुत्वा, पठन वा, स्मरणं वा, जनः दीर्घायुष्मान् सुखी च भवति।