एवं सः अहं पतिः, त्वं च पत्नी नाम्ना भोगवती, पूर्वं उमायाः वचनेन शम्भुः रहसि तुष्टः सन् प्रहस्य तस्याः समीपे हास्यं चकार। तदा अहम् अपि सुराणां मध्ये प्रहसित्वा, तस्मात् क्रुद्धः शम्भुः मयि शापं दत्तवान्—"त्वं ज्ञानसम्पन्नः सर्पः भूत्वा मनुष्यलोके जन्म प्राप्स्यसि।" ततः भगवति, त्वं मया सह शम्भुं सम्पूज्य, तं प्रसादयामासिथ। तदा सः शम्भुः अवदत्—"हे शुभे, गौतमीतीरे मां सम्पूजय।" गौतमीतीरे सर्परूपेण सम्पूजनं कुर्वती, अहं तव ज्ञानं दास्यामि; ततः भोगवत्याः प्रसादेन शापः विमुच्येत। अतः शुभानने, एतद् मम तव च सम्प्राप्तम्। अतः मां गौतमीतीरं नीत्वा सह मया सम्पूजनं कुरु। तदा शापोऽयं उभयोः विमुच्येत, यावत् शिवं पुनः प्राप्नुमः। सर्वेषां दुःखार्तानां शिव एव परमं गतिः। एवं पतिवचनं श्रुत्वा सा पत्नीसहितः गौतमीतीरं जगाम। तत्र स्नात्वा शिवस्य पूजनं चकार। तदा तुष्टः भगवान् दिव्यं रूपं दर्शयामास। ततो नागः पितरौ प्रणम्य, भार्यया सह शिवलोकं गन्तुं समुपक्रमत्। तद्विज्ञाय, तस्य बुद्धिमान् पिता वाक्यम् अवदत्—"त्वं एव ज्येष्ठपुत्रः, अतः राज्यं सम्यक् पालय, पुत्रान् बहून् जनय, मम परलोकगमनानन्तरं शिवपुरीं गच्छ।" पितुः वचनं श्रुत्वा नागराजः प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति। स्वेच्छया रूपं गृहीत्वा धर्मपत्नीसमेतः, पितृमातृपुत्रैः सह महद् राज्यं पालयामास। पितरि दिवं गते, स्वपुत्रान् स्वपदे स्थापयामास। ततः भार्यया मन्त्रिभिः चान्यैः सह शिवपुरीं प्रायात्। तस्मात् तद्देशः नागतीर्थं इति विख्यातः। यत्र नागाधिपः देवः भोगवत्यां प्रतिष्ठितः, तत्र स्नानदानादिभिः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। तत् तीर्थं मातृतीर्थं नाम, सर्वसिद्धिप्रदं लोके। तस्य स्मरणमात्रेणापि प्राणी सर्वदुःखात् विमुच्यते। कदाचित् देवानां दानवैः सह भीषणः संग्रामः समभवत्। तदा देवाः दानवगणान् जेतुं न अशक्नुवन्। अहं तदा त्रिशूलधारिणं प्रभुं देवमध्यमे स्थितं समीपमगच्छम्, सञ्जाताञ्जलिः विविधानि स्तोत्राणि कृत्वा तम् उपास्ते। सर्वैः सुरासुरैः मन्त्रयित्वा, समुद्रमथने समुपस्थिते, घोरविषस्य प्रादुर्भावे, हे महेश्वर, त्वां विना कः तद् विषं भोक्तुं शक्तः? यः पुष्पवर्षेण त्रैलोक्यं वशे कर्तुं समर्थः—सः कामो, हर्यादिभिः पूजितः अपि, नष्टः। त्वं जलाधिपं मथित्वा, हे कामारिन्, श्रेष्ठं देवेषु वितीर्य, विषं स्वयम् अग्रसः, हे नीलकण्ठ, त्वां विना अन्यः कः तद् सहनं शक्तः? एवं प्रसन्नः भगवान् त्रिलोचनः सृष्टिकर्ता अभवत्। सः अवदत्—"यद् इच्छथ, तत् दास्यामि; देवश्रेष्ठाः वाञ्छितं वदन्तु।" ते ऊचुः—"हे वृषध्वज, आगच्छ, दैत्यानां घोरं भयम् अपाकुरु, शत्रून् हन, देवान् पालय, त्वं तेषां प्रभुः।" "शम्भो, त्वं हेतुसंयुक्तं सखित्वं न कृतवान् चेत्, सर्वे देहिनः दुःखार्ताः किं कुर्वन्ति?" एवं उक्तः सः शीघ्रं दैत्यशत्रूणां समीपं जगाम। तत्र शङ्करस्य दैत्यमित्रैः सह युद्धम् अभवत्। त्रिनेत्रः शिवः युद्धक्लान्तः तमोरूपं धारयन्, शिरसः स्वेदबिन्दवः भूमौ पतन्ति स्म। तमोरूपधारणेन सः दैत्यगणान् नाशयामास। तस्य रूपं दृष्ट्वा, असुराः मेरुशिखरात् भूमिम् अपसरन्। एवं हरः सर्वान् दैत्यान् निघ्नन् भूमौ समुपागच्छत्, ते भयभीताः सर्वदिक् प्रधावन्। रुद्रः क्रुद्धः तान् शत्रून् अन्वधावत्; यदा शम्भुः युद्धं चकार, पुनः स्वेदबिन्दवः भूमौ अपतन्। यत्र यत्र शिवस्य स्वेदबिन्दुः भूमौ पतितः, तत्र तत्र शिवरूपिण्यः मातरः जाताः। सर्वाः ताः मातरः महेश्वरं ऊचुः—"असुरान् भक्षयेम।" तदा भगवान् देवगणसमावृतः अवदत्—"ये राक्षसाः दिवः भूमिं गताः, ये च पातालतलम् अगच्छन्—मम वचनं शृण्वन्तु। यत्र शत्रवः यान्ति, तत्र मातरः गच्छन्तु। ये मम भयात् पातालं गताः, तत्रापि शत्रुसहिताः युष्माभिः गन्तव्यम्।" ततः ताः मातरः भूमिं विदार्य तत्र यत्र दैत्यदानवाः स्थिताः, गताः। ताः देवशत्रून् हत्वा, सर्वान् नाशयामासुः। पुनः देवाः उपागच्छन्, तेनैव मार्गेण मातरः अपि निर्गताः। यावत् यान्ति, तावत् प्रत्यागच्छन्। देवाः तत्रैव गौतमीतीरे आश्रयम् आस्थाय स्थिताः, यावत् मातरः देवाः च तस्मात् देशात् निर्गच्छन्। तद् गमनस्थानं पुण्यक्षेत्रं विजयोदयकम्, यत्र मातरः उत्पन्नाः। प्रत्येकस्य मातुः तीर्थं पृथक्। तत्र तत्र पातालमार्गाः आसन्; देवाः मातृभ्यः वरान् दत्त्वा, जगति शिववत् पूजां प्रतिजज्ञुः। "यथा शिवस्य पूजां, तथा मातृणां सदा पूजा भवतु" इति उक्त्वा, देवाः अन्तर्धानं जग्मुः, मातरः तत्रैव स्थिताः। यत्र यत्र देव्या वसन्ति, तत् मातृतीर्थं नाम; तत्र देवाः अपि सेवा कुर्वन्ति, न तु केवले मनुष्याः।