भोगवतीनगरीश्वरः महाविषधरः अत्यन्तभीषणः नागः एकान्ते रत्नमयगृहस्थः एकाकी निवसति। तत्र शीतलसुखदगृहे सुगन्धितपुष्पैः समलङ्कृते सः नागः पुनःपुनः मातापित्रोः समीपं गत्वा वदति। “मम पत्नी राजकन्या—किं सा मम समीपं न आगच्छति?” इति पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा नागस्य माता एवं उक्तवती—“धात्रि, शीघ्रं भोगवतीं गच्छ, सौभाग्यवती, तस्यै वद—‘तव पतिः नागः अस्ति।’ ततः यत् सा वदति, तद् पश्यामः।” धात्र्याः “एवमस्तु” इति उक्त्वा तस्मिन्नेव काले भोगवतीं गत्वा, तां एकाकिनीं दृष्ट्वा, सप्रणामं प्रथमं भाषितवती। “जानामि, सौभाग्यवती राजकन्ये, तव पतिर्दैवः अस्ति। किन्तु त्वं कदापि एतत् गुप्तं कुरु—तव पतिः निश्चितं नागः, न मानवः।” इत्येतत् श्रुत्वा भोगवती उक्तवती—“मानुषेषु पतिः सामान्यतः पुरुषः भवति; किन्तु दिव्यसम्भवः पतिः केवलं महान् पुण्येन लभ्यते।” भोगवती सर्वाणि वचनानि नागाय, नागमातृगणाय, राज्ञे च क्रमशः निवेदितवती। तानि वचनानि श्रुत्वा राजा भाग्यक्रमं चिन्तयन् अश्रूणि मुमोच; पुनः भोगवती मित्राय पूर्ववत् उक्तवती—“प्रियं पतिं दर्शय, सौम्ये; मम यौवनं व्यर्थं गच्छति।” ततः सा एकाकिनीं पुष्पशय्यायाम् सुगन्धितपुष्पैः विचित्रिते तं अत्यन्तभीषणं नागं दर्शयामास। सा पतिं रत्नैः भूषितं भीषणं नागं दृष्ट्वा, ससंवेदनं प्रणम्य शीघ्रं वदति—“धन्याहं, सौभाग्यवती, यतः मम पतिर्दैवः स्वामी।” एवं उक्त्वा सा शय्यायाम् स्थित्वा तं नागं स्नेहचेष्टाभिः, गीतैः, मृदुतालाभिः च रमयितुं आरब्धवती। सा पतिं सुगन्धितैः पुष्पैः, पेयैः च तुष्टवती; तस्याः प्रसादेन नागस्य स्मृतिः पुनः प्राप्ता, ऋषे। दिव्यविधानं स्मृत्वा नागः रात्रौ प्रियायै उक्तवान्। राजकन्या पप्रच्छ—“प्रिय, कथं मम तव दर्शनं कृत्वा भीतिर्नास्ति?” नागः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—“को भाग्यविधानं उल्लङ्घयितुं शक्नोति? पतिः स्त्रीणां मार्गः सदा, विशेषतः।” इत्येतत् श्रुत्वा नागः प्रसन्नः स्मिताननः ताम् उक्तवान्—“तव भक्त्या अहं तुष्टः; किं इच्छसि, तत् ददामि। मम प्रसादेन, सुन्दरी, त्वं सर्वस्मृतिं प्राप्तवती।” “देवदेवेन, क्रोधेन पिनाकिना, मया शापः प्राप्तः; महेश्वरस्य हस्ते, शेषस्य पुत्रः, महाबलिनागः अभवत्। तस्मात् अहं पतिर्भवान्, त्वं पत्नी, भोगवती नाम्ना; पूर्वं उमायाः वचनेन शम्भुः गुप्तं हसित्वा तुष्टः अभवत्। शुभे, अहं अपि देवेषु हसित्वा, शम्भुः क्रुद्धः मम शापं दत्तवान्—‘मानुषलोके नागरूपे ज्ञानयुक्तः भविष्यसि।’ ततः, सौभाग्यवती, त्वं मया सह शम्भुं स्तुतवती; तदा सः उक्तवान्—‘गौतम्यां माम् पूजय।’ यदा त्वं गौतम्यां नागरूपे पूजां करिष्यसि, तदा अहं ज्ञानं दास्यामि; ततः भोगवत्याः प्रसादेन शापः निवर्तिष्यते।” “तस्मात्, शुभानने, एषः भाग्यविपाकः मम तव च जातः; अतः माम् गौतम्यां नीत्वा सह पूजां कुरु। तदा शापः उभयोः निवर्तिष्यते, यावत् शिवं पुनः प्राप्तवः; सर्वेषां, क्लिष्टानां, शिवः एव परमगतिर्भवति।” पतिवचनं श्रुत्वा सा तेन सह गौतम्यां गता; स्नानं कृत्वा गौतम्यां शिवपूजां अकरोत्। तदा भगवाँश्च शिवः प्रसन्नः दिव्यरूपं दर्शयामास, ऋषे। मातापितरं अनुज्ञाय नागः पत्नीया सह शिवलोकं गन्तुं उद्युक्तः अभवत्; तत् ज्ञात्वा तस्य पिताः विवेकी वदति—“त्वमेव ज्येष्ठपुत्रः राजवंशं धारयसि; तस्मात् राज्यं पूर्णं पालय, पुत्रान् बहून् जनय, यदा अहं परमधामं गच्छामि, तदा शिवपुरं गच्छ।” पितृवचनं श्रुत्वा नागराजः “एवमस्तु” इति प्रत्युत्तरं दत्तवान्; इच्छितरूपं धृत्वा धर्मपत्नीया सह राज्यं पालयामास। पिता स्वर्गं गत्वा, पुत्रान् स्वपदे स्थापयामास। ततः पत्नी, मन्त्रिणः, अन्यैः सह शिवपुरं गच्छति; तस्मात् तद् पुण्यस्थानं नागतीर्थं प्रसिद्धम् अभवत्। यत्र नागेश्वरः देवः भोगवत्यां स्थापितः, तत्र स्नानं दानं च सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। मातृतीर्थं नाम प्रसिद्धं, यत् सर्वसिद्धिप्रदं जनानां; स्मरणमात्रेण तस्य पुण्यस्थलस्य दुःखानां मोचनं भवति। तत्र, देवासुरयुद्धे घोरं संग्रामं जातम्; तस्मिन्काले देवाः दानवगणं जितुं न शक्ताः। तदा अहं त्रिशूलधरं शिवं देवसंघे स्थितं उपगम्य, सप्रणामं शनैः विविधैः शब्दैः स्तुतवान्। सर्वदेवदानवसंवादं कृत्वा, समुद्रमथने मृत्युविषं प्रकटं जातम्; हे महात्मन्, त्वं विना तद् विषं पातुं कः समर्थः? यः पुष्पवर्षेण त्रैलोक्यं वशं नेतुं शक्नोति—कामः, हर्यादिदेवैरपि पूजितः—सः विनष्टः अभवत्। समुद्रमथनं कृत्वा, हे कामारिन्, उत्तमं देवैः दत्तवान्, विषं स्वयम् गृहीत्वा, नीलकण्ठ, त्वं विना तद् सहनं कः समर्थः?