महानृपतेः मनसि यदस्ति तद् अहम् अवगच्छामि, इति वृद्धमन्त्रिणा उक्तम्। यत्किंचित् कार्यं शूरसेनदेशे कर्तव्यम्, तस्मिन् कार्ये मम अनुमतिं देहि, इति सः निवेदयामास। वृद्धमन्त्रिणः वचनानि श्रुत्वा, नृपः तं भूषणैः वस्त्रैः च सत्कृत्य, महद्वाहिन्या सह तं प्रेषयामास। सः पूर्वदिग्भागम् आगत्य, तत्र महाजनं नृपं समागम्य, विविधैः वाक्यैः नीतिशास्त्रसम्भूतैः उपायैः च तं पूजयामास। ततः शूरसेनस्य पुत्रः नागः नाम राजा, भूगवतीराजकन्यायाः उपभोगम् इच्छन्, विवाहार्थम् सत्यम् असत्यम् च वचनैः सन्धिं कृत्वा, नृपं भूषणैः वस्त्रैः अन्यैः च दानैः सम्मानितवान्। सम्मानं प्राप्त्वा, नृपः "दास्यामि" इत्युक्त्वा, तदनन्तरं वृद्धमन्त्रिणः बुद्धिमान् नृपं समागम्य, विवाहस्य वृत्तान्तं शूरसेनाय निवेदयामास। दीर्घकालानन्तरम्, पुनः वृद्धमन्त्रिणः उत्तमवस्त्रैः भूषणैः च शोभितः, अन्यैः मन्त्रिभिः सह, शीघ्रं महद्वाहिन्या सह तत्र गतः। विवाहार्थं, वृद्धमन्त्रिणः मन्त्रिभिः परिवृतः, सर्वं महाजनं नृपं प्रति उक्तवान्। अत्र शूरसेनपुत्रः नागः नाम, गुणसागरः प्रसिद्धः, न आगच्छति। राजन्, क्षत्रियाणां विवाहाः बहुधा भवन्ति; अतः विवाहः शस्त्रैः भूषणैः च कर्तव्यः। क्षत्रियाः ब्राह्मणाः च सत्यं वदन्ति; अतः शस्त्रैः भूषणैः च विवाहः अनुमीयताम्। वृद्धमन्त्रिणः वचनानि श्रुत्वा, विजयः नृपश्रेष्ठः तद्वचनं सत्यम् मन्यते, तं मन्त्रिणं तस्मिन् समये नृपं इव मन्यते। ततः नृपः भूगवतीविवाहं विस्तारतः कृत्वा, शास्त्रानुसारं शस्त्रैः पुनः तां प्रेषयामास। विजयः हर्षपूर्णः स्वमन्त्रिणः, गोः, सुवर्णं, अश्वान्, अन्यं च बहु दत्त्वा, तां मन्त्रिणः वृद्धेन नेतृत्वेन गृह्य, तत्र आगत्य, शूरसेनाय पुत्रवधूं भूगवतीं समर्पयामासुः। तत्र विजयस्य बहुवचनानि निवेदयामासुः, विविधानि भूषणानि, दासीः, वस्त्राणि, अन्यानि च शोभनानि समर्पयामासुः। शूरसेनाय निवेद्य, विजयस्य मन्त्रिणः भूगवतीसहिताः तस्य कार्यं कृतं मन्यन्ते। राजा तान् अतिसम्मान्य आदरपूर्वकं सत्कृत्य, विजयस्य स्नेहं दर्शयन्, सम्यक् सत्कारं कृत्वा तान् विसर्जयामास। विजयस्य कन्या, यौवनशोभिता, सदैव शीलसम्पन्ना, सुष्ठु रूपवती, मातरं पितरं च सेवयति। भूगवतीनाथः, महान् अतिभयानकः नागः, एकान्ते रत्नमन्दिरे एकाकी निवसति। तत्र शीतलसुखे पुष्पशय्यायाम्, सः नागः पुनः पुनः मातरं पितरं च वदति। "मम पत्नी राजकन्या, सा मां न समीपं आगच्छति किम्?" इति पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, नागमाता "धात्रि, शीघ्रं भूगवतीं गच्छ, तां वद 'तव पति नागः'। ततः किं वदति पश्यामः" इत्युक्त्वा प्रेषयामास। धात्री "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, तस्मिन् समये भूगवतीं गत्वा, तां एकाकिनीं दृष्ट्वा, आदरपूर्वं प्रथमं इव सम्बोध्य वदति। "अहं जानामि, सौभाग्यवती राजकन्ये, तव पति दिव्यः। किन्तु कस्यापि न कदापि प्रकाशय; तव पति नागः, न पुरुषः।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, भूगवती उक्तवती—"मानुषेषु पति सामान्यतः पुरुषः; दिव्यसम्भूतः तु महान् पुण्येन लभ्यते।" भूगवती तत्सर्वं वचनं नागाय, नागमाताय, नृपाय च क्रमशः निवेदयामास। एतानि वचनानि श्रुत्वा, राजा भाग्यक्रमं स्मृत्वा रुदन्नासीत्; भूगवती पुनः सखीमिव पूर्वं उक्तवती—"प्रियं पतिं दर्शय, सौम्ये; मम यौवनं व्यर्थं गच्छति।" ततः सा एकाकिनीं तं अतिभयानकं नागं, सुगन्धिपुष्पशय्यायाम्, दर्शयामास। सः नागः रत्नैः भूषितः, तस्याः पतिः दृष्ट्वा, भूगवती शीघ्रं अञ्जलिं कृत्वा, प्रियं प्रति उक्तवती—"धन्या अहम्, सौभाग्यवती अहम्; मम पति दिव्यः प्रभुः।" एवं उक्त्वा, सा शय्यायां स्थित्वा, नागं प्रियं प्रियस्नेहैः गीतैः, ललितसंस्पर्शैः च सुखयितुं प्रारभत्। सुगन्धिपुष्पैः पेयैः च पतिं प्रसादयामास। तस्याः कृपया, नागस्य स्मृतिरेव पुनः प्राप्ता। दिव्यक्रमं स्मृत्वा, नागः रात्रौ प्रियायै उक्तवान्। राजकन्या उक्तवती—"प्रिय, त्वां दृष्ट्वा अहं भयम् न अनुभवामि किम्?" नागः प्रत्यवदत्—"भाग्यक्रमं कः उल्लङ्घयितुं शक्नुयात्? पतिः स्त्रीणां सदैव पथः, विशेषतः।" तद्वचनं श्रुत्वा, नागः हृष्टः स्मितमुखः तां प्रति उक्तवान्—"तव भक्त्या अहं तुष्टः; यद् इच्छसि तत् दास्यामि। मम कृपया, सुन्दरि, सर्वस्मृतिं प्राप्तवती।" "माहेश्वरस्य क्रुद्धस्य पिनाकिनः शापेन, देवदेवेन, अहं नागः, शेषपुत्रः, तस्य हस्ते बलवान् जातः।