अत्र भगवतः सूर्यस्य, दिव्यस्वरूपस्य, अस्माभिः प्रतिष्ठा कृताऽस्ति, यत्र गङ्गा जगद्धात्र्यस्ति, यत्र च स्वयम् त्र्यंबकः स्थितः। यत्र त्र्यंबकः, तत्रैव देवतानां निवासः प्रतिष्ठितः। ततः पिप्पलादात् अनुमत्य देवाः स्वस्वस्थानानि गतवन्तः, कालान्तरे च पिप्पलवृक्षा अपि अक्षयस्वर्गं प्राप्तवन्तः। तत्र पिप्पलवृक्षेषु क्षेत्रपतिः महर्षिः पिप्पलादः शङ्करस्य पूजां स्थापयामास। स तु दधीचिपुत्रः महातेजाः गौतमकन्यां भार्यां लब्ध्वा, पुत्रैः, धनैः, कीर्त्या, मित्रैः च सहितः, धृतात्मा स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्मात्कालात् तत् पुण्यस्थानं पिप्पलेश्वर इति प्रसिद्धं, सर्वयज्ञफलप्रदं, पुण्यं, स्मरणमात्रेण पापक्षयकरं। किं पुनः स्नानेन, दानेन, आदित्यदर्शनादिना? तत्र चक्रेश्वरः पिप्पलेशः च देवदेवस्य नामानि। एतत्परमं रहस्यं यो वेत्ति, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति; सूर्यस्य प्रतिष्ठा देवालये स्थापिताऽस्ति, तच्च स्थानं देवतानामपि प्रियं भवति। यः कश्चन एतत्पुण्यं चरितं पठति, शृणोति, स्मरति वा, स दीर्घायुः, धनवान्, धर्मात्मा च स्यात्, अन्ते च शम्भुं स्मृत्वा सदा तं प्राप्नोति। अथ नागतीर्थमिति प्रसिद्धं पुण्यस्थानं सर्वकामप्रदं, तत्र नागेश्वरः स्वयम् वसति। तस्य विस्तरं शृणु। प्रतिष्ठानायां नगरे शूरसेन इति नाम राजा बभूव, सोमवंशसम्भवः, कीर्तिमान्, बुद्धिमान्, गुणसागरः च। स पुत्रकामः स्वभार्यया सह महत् प्रयत्नं चकार; दीर्घकालेन तस्य पुत्रः जातः—स तु भीषणरूपः नागः। स राजा तं पुत्रं गुह्यं कृतवान्; न केनापि जनैः ज्ञातं यत् राजपुत्रो नागरूपः। न च अन्तःपुरस्थः, न बन्धुः, न धात्री, न मन्त्री, न पुरोहितः अपि तद्विज्ञानम् अलभत। तम् उग्ररूपं नागपुत्रं दृष्ट्वा राजा भार्यया सह सदा शोकाकुलः अभवत्, मनसि चिन्तयन्—शून्यत्वं श्रेयः, नागपुत्रस्य प्राप्तेः। तथापि स महा नागः मानववद् भाषते स्म। स पितरं प्रति उवाच—"मम चूडाकर्मापि कार्यम्। तथैव उपनयनं वेदाध्ययनं च। यावत् न वेदं पठति द्विजः, तावत् शूद्रतुल्यः।" पुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा राजा शूरसेनः दुःखितः, ब्राह्मणं आहूय संस्कारान् अकरोत्। नागः वेदं अध्ययनं कृत्वा, पुनः पितरं प्रति उवाच—"मम विवाहं कुरु राजन्, पत्न्यहम् इच्छामि। अन्यथा तव धर्मो न सिध्यति—एष मे निश्चयः।" यदि पुत्रस्य विवाहः न क्रियते, सर्वसंस्कारान् कृत्वा अपि, तदा पितुः पतनस्य प्रायश्चित्तं नास्ति। तदा विस्मितः पिता नागरूपिणं पुत्रं प्राह—"त्वदीयं शब्दमात्रेण भीरवः कम्पन्ते; कः कन्यां दास्यति? किं कर्तव्यम् वद पुत्र?" तद्वाक्यं श्रुत्वा स नागः प्राज्ञः प्रत्युवाच—"विविधाः विवाहाः राज्ञां मध्ये विद्यन्ते—हरणेन, शस्त्रैः, स्वीकृत्या च। यदि विवाहः मम सिध्यति, तव पितृधर्मः पूर्णः। यदि न सिध्यति, अहं गङ्गायां मृत्युम् आप्स्यामि—नात्र संशयः।" इति निश्चित्य स राजा, पुत्रे निश्चिते, मन्त्रिणः विवाहार्थम् आहूय, तान् इदं वचनम् अब्रवीत्—"मम पुत्रः नागेश्वरः युवराजः, गुणनिधिः, धर्मात्मा, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, अजितः, रिपुघातकः। रथे स्थितः धनुर्धरः पृथिव्यां अप्रतिमः। तस्य विवाहः कर्तव्यः, अहं वृद्धः। राज्यभारं पुत्राय समर्प्य मम चिन्ता नास्ति; यावत् स पत्न्याः संग्रहम् न करोति, तावत् स मम प्रियः। बालभावं न परित्यजति; अतः सर्वे मम हिते रता विवाहाय प्रयत्नं कुर्वन्तु। मम पुत्रस्य विवाहे कृतः मम कार्यं; तदा भारं पुत्रे स्थाप्य, सिध्दिप्राप्ताः वने तपः कुर्वन्ति।" मन्त्रिणः राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सर्वे सस्मिताः, कृताञ्जलयः, राजानं प्रत्युवाचन्—"तव पुत्रः गुणैः श्रेष्ठः, त्वं च सर्वत्र प्रसिद्धः; तस्मात् विवाहे न काचित् चिन्ता वा आप्तिः।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, स गूढदर्शी राजा न मन्त्रिभ्यः नागरूपं पुत्रस्य प्रकटयामास, न च तद्विज्ञानम्। स राजा पुनः पप्रच्छ—"का कन्या गुणैः श्रेष्ठा? का महाकुले जाता, धनवती, केन राजा गुणनिधिः?" एवं पृष्टे, मन्त्रिमध्ये प्राज्ञः मन्त्री, महात्मा, गुणसम्पन्नः, राजहिते रतः, राज्ञः चित्तं सङ्केतं च विज्ञाय, इदं वचनम् उवाच—"पूर्वदिग्भागे विजय इति राजा वर्तते, यस्य अश्वा, गजाः, रत्नानि अपि असंख्येयानि। तस्य पुत्राः अष्टौ, सर्वे धनुर्धराः, वीर्यवन्तः; तेषां भगिन्यः भोगवती, सा लक्ष्मीसमाना, तव पुत्रस्य योग्यपत्नी।" तद्वचनं श्रुत्वा वृद्धमन्त्रिणः, राजा तम् उवाच—"कथं तस्य पुत्री मम पुत्रस्य पत्नी स्यात्? तद्वद।