सर्वे देवाः गौभिः सह पृष्टवन्तः—“किं अस्थीनां पावनं ब्रूहि, अस्माकं च गौभ्यः च?” तदा भगवान् शिवः सर्वेभ्यः प्रोवाच—“गङ्गायां सम्यक् स्नानेन, देवाः च गावः च तैः पापैः विमुच्यन्ते—नात्र संशयः।” मुनिनां ये अस्थीनि तत्र शरीरेभ्यः उत्पन्नानि, तानि अपि तत्र स्नानेन एव शुद्धानि अभवन्। यत्र देवाः पापात् विमुक्ताः तद् तीर्थं पापनाशनं, तत्र स्नानदानाभ्यां ब्रह्महत्या अपि क्षयति। यत्र गौः शुद्धिः क्रियते, तत् गोतीर्थं इति प्रसिद्धं; तत्र स्नानेन विद्वान् गोमेधस्य फलम् आप्नोति। यत्र भाग्यवन्तः ब्राह्मणानां अस्थीनि न्यस्तानि, तत् पितृतीर्थं इति विज्ञेयम्, यत् पितॄणां मुदं वर्धयति। यत्र कश्चन जीवः भस्म, अस्थि, केश, नखं वा तत्र स्थापयति, तानि तत्र चन्द्रसूर्यतारकाणां स्थितिपर्यन्तं तिष्ठन्ति। पापकृत् अपि स्वर्गवासं प्राप्नोति; एवं चक्रेश्वरतीर्थात् त्रीणि तीर्थानि उत्पन्नानि। तदा, हे नारद, देवाः गावः च शुद्धाः भूत्वा शम्भुं प्रार्थयन्—“आत्मनः स्थानं गच्छामः; अत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः। यावत् सूर्यः अत्र तिष्ठति, सर्वे देवाः अपि प्रतिष्ठिताः।” “लोकनाथ, अस्माकं गमनं अनुमन्यताम्; सूर्यः एव अस्य जगतः नित्यात्मा, चराचरस्य च।” “सूर्यः दिव्यस्वरूपः अत्र अस्माभिः प्रतिष्ठितः, यत्र गङ्गा लोकधारिणी, यत्र त्र्यम्बकः स्वयम्; यत्र त्र्यम्बकः तत्र एव देवस्थानं प्रतिष्ठा च।” पिप्पलादं समनुज्ञाय, देवाः स्वस्थानानि जग्मुः; कालान्तरेण पिप्पलवृक्षा अपि अक्षयस्वर्गं गताः। पिप्पलादः ऋषिः, क्षेत्रस्वामी, तत्र पिप्पलवृक्षस्थले शंकरस्य पूजां स्थापयामास। दधीचिसुतः स ऋषिः, उग्रतेजाः, गौतमकन्यां भार्यां लब्ध्वा, पुत्रैः, वित्तेन, यशसा, मित्रैः च संयुक्तः, दृढनिश्चयः स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्मात् कालात् तत् तीर्थं पिप्पलेश्वरं इति विख्यातम्, सर्वयज्ञफलप्रदं, पुण्यं, स्मरणमात्रेण पापक्षयकरं। किं पुनः स्नानदानाभ्यां, आदित्यदर्शनात् च? चक्रेश्वरः पिप्पलेशः च देवदेवस्य नामानि। एतत् परमं रहस्यं वेत्ति यः, सः सर्वान् कामान् आप्नोति; सूर्यस्य प्रतिष्ठा देवालये स्थापितं, तत् स्थलम् अपि देवप्रियं। यः एतां पुण्यां कथां पठति, शृणोति, स्मरति वा, स दीर्घायुः, धनवान्, धर्मात्मा, अन्ते च शम्भुं स्मरन् सदा तं प्राप्नोति। नागतीर्थं नाम पुण्यस्थानं सर्वकामप्रदं प्रसिद्धं; तत्र नागेश्वरः स्वयम् वसति—तस्य सम्पूर्णमाहात्म्यं शृणु। प्रतिष्टानापुर्यां शूरसेनः नाम राजा आसीत्, सोमवंशसम्भूतः, कीर्तिमान्, प्राज्ञः, गुणसागरः। सः पुत्रकामः स्वभार्यया सह बहूनि प्रयत्नानि अकरोत्; कालान्तरेण तस्य पुत्रः जातः—भयानकस्वरूपः नागः। राजा तं पुत्रं गुप्तं अकारयत्; जनाः न जानन्ति यत् राजपुत्रः नागः अस्ति। न कश्चन—नान्तःपुरस्थः, न बहिर्गृहस्थः, न धात्री, न मन्त्रिणः, न पुरोहितः—अत्र विद्यमानः, केवलं जननी पितरौ च। सः भीषणं नागपुत्रं दृष्ट्वा राजा भार्यया सह शोकाकुलः, चिन्तयन्—“निरपत्यता श्रेयो न नागपुत्रः।” तथापि स महानागः मानुषवद् भाषते स्म; स पितरं उवाच—“मम चूडाकर्म अपि कार्यम्।” एवं उपनयनं वेदाध्ययनं च कर्तव्यम्; यावत् वेदं न पठति, द्विजः शूद्रसमः। पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा शूरसेनः विषण्णः अभवत्; स ब्राह्मणं आहूय संस्कारान् अकारयत्। नागः वेदं पठित्वा पितरं पुनः उवाच— “मम विवाहः क्रियताम्, राजन्; अहं भार्यां इच्छामि। अन्यथा तव कृत्यं न संपन्नं—एष मे निश्चयः।” “यदि पुत्रैः संस्कारैः च सर्वैः विधिवत् कृतैः, विवाहं न करोति तदा पितुः पतनस्य न प्रायश्चित्तम्।” विस्मितः सः पिता नागरूपिणं पुत्रं उवाच—“त्वदीयस्य शब्दस्य अपि भीरवः सन्ति, कः कन्यां दास्यति? किं कर्तव्यम्, वद पुत्र!” पुत्रस्य वचः श्रुत्वा, नागः प्राज्ञः प्रत्युवाच— “नाना विवाहाः सन्ति, नराधिप, राजसु—बलात्कारेण, शस्त्रैः, स्वीकृत्या च। यदि मम विवाहः सिध्यति, राजन्, तदा त्वं पितृधर्मं कृतवान्; यदि न, अहं गङ्गायां अत्र मृत्युम् आप्स्यामि—नात्र संशयः।” पुत्रस्य निश्चित्यं ज्ञात्वा, सः श्रेष्ठराजा, पुत्रशून्यः अपि, मन्त्रिणः विवाहार्थं आहूय एवं वाक्यम् अब्रवीत्—“नागेश्वरः मम पुत्रः, युवराजः, गुणनिधिः; धर्मात्मा, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, अजितः, रिपुसूदनः। रथे धनुः पाणौ नागः पृथिव्यां अप्रतिमः; तस्य विवाहः कर्तव्यः, मम वृद्धत्वात्। राज्यभारं पुत्राय समर्प्य, अहं निःस्पृहः; यावत् पत्नीं न प्राप्नोति, पुत्रः प्रियः। सः बालभावं न त्यजति; अतः सर्वे मम हिताय प्रयत्नं कुर्वन्तु विवाहे। विवाहे पुत्रस्य मम न किञ्चित् चिन्ता; पुत्रे भारं निहिते, सिद्धजनाः वने तपस्यन्ति।