अमृताः अग्निम् ऊचुः—कथं त्वं जलं प्रति गमिष्यसि? यद्यस्माभिः त्वं महाजले नीयसे—इत्येवम्। अग्निः अपि अमृतान् ऊचुः—कथं अहं तत्र गमिष्यामि? तदा अग्निः देवतान् अभ्युवाच—धार्मिक कन्या मां नयतु। सुवर्णपात्रे मां स्थापयित्वा यत्र मम मार्गः, तत्र सा मां नयेत्। तत् श्रुत्वा देवाः सरस्वत्यां कन्यायां ऊचुः—शीघ्रं शिरसा अग्निं वरुणस्य गृहम् नय। सरस्वती देवतान् ऊचुः—एकाकिनी न शक्नोमि; चत्वारिभिः सह शीघ्रं वरुणस्य गृहम् नयिष्यामि। सरस्वत्याः वचनं श्रुत्वा देवाः पृथक् गङ्गां यमुनां नर्मदां तपतीं च अभ्यधुः। ताभिः सह सरस्वती सुवर्णपात्रे अग्निं स्थापयित्वा शिरसा वहन्ती वरुणस्य गृहम् अगच्छत्। तत्र, यत्र देवेशः सोमनाथः लोकनाथः प्रभासे देवैः सह चन्द्रशोभितः वसति, तत्र अग्निं न्यवेशयन्। पञ्चनद्या सरस्वत्या अग्निं प्रकटयन्; महान् अग्निः तत्र जलं शनैः पिबन् स्थितः। ततः सर्वे देवगणाः शिवं देवश्रेष्ठं अभ्यधुः—ब्रूहि, अस्माकं च गोभ्यः, किम् अस्थिपावनम्? शिवः सर्वान् ऊचुः—गङ्गायां स्नानं कृत्वा देवाः गोश्च तैः पापैः विमुक्ताः स्युः; नात्र संशयः। ऋषीणां शरीरात् आगतानि अस्थीनि अपि तत्र क्षालितानि तेनैव क्षालनं विशुद्धानि अभवन्। यत्र देवाः पापात् विमुक्ताः, तत् तीर्थं पापनाशनम्; तत्र स्नानं दानं च कृत्वा ब्रह्महत्यापि नश्यति। यत्र गोपावनं भवति, तद् गोतीर्थं इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानं कृत्वा विद्वान् गोमेधयज्ञफलम् आप्नोति। यत्र पुण्यब्राह्मणानां अस्थीनि स्थितानि, हे नारद, तद् पितृतीर्थं इति ज्ञेयम्, यत् पितृणां मुदं वर्धयति। यस्य कस्य जीवस्य भस्म, अस्थीनि, केशः वा नखः तत्र तीर्थे स्थाप्यते, तानि चन्द्रसूर्यतारकाणां यावत् स्थितिः, तावत् तत्र स्थिता भवन्ति। पापकृत् अपि स्वर्गवासं प्राप्नोति; एवं चक्रेश्वरतीर्थात् त्रीणि तीर्थानि उत्पन्नानि। ततः, हे नारद, देवाः गोश्च शुद्धाः भूत्वा शम्भुं अभ्यधुः। अस्माकं स्वगृहे गच्छामः; अत्र आदित्यः संस्थितः। यावत् सूर्यः अत्र, सर्वे देवाः अत्र स्थिताः। हे लोकनाथ, अनुमन्यतां गमनाय; सूर्यः हि अस्य जगतः नित्यात्मा, चराचरस्य च। सूर्यः दिव्यरूपः अत्र अस्माभिः संस्थितः, यत्र गङ्गा जगदधारिणी अस्ति, यत्र त्र्यम्बकः स्वयं अस्ति; यत्र त्र्यम्बकः, तत्र देवस्थानं संस्थानं च। पिप्पलादं अभ्यनुज्ञाय देवाः स्वस्थानं प्रतिगच्छन्; कालक्रमेण पिप्पलवृक्षाः अक्षरस्वर्गं गताः। पिप्पलादः, क्षेत्रेश्वरः, तत्र पिप्पलवृक्षस्थले शङ्करपूजां स्थापयामास। दधीचिपुत्रः तपस्वी ऋषिः गौतमकन्यां पत्नीं लब्ध्वा, पुत्रैः धनैः कीर्त्या मित्रैः सह, धीरः स्वर्गं प्राप्नोत्। तस्मात् तस्मिन् स्थले पिप्पलेश्वरः इति तीर्थं प्रसिद्धम्, सर्वयज्ञफलदायकम्, पुण्यम्; तस्य स्मरणात् पापानि नश्यन्ति। किं पुनः स्नानदानदृष्ट्यादित्येन? चक्रेश्वरः पिप्पलेशः च देवदेवस्य नामानि। एतत् परमगुह्यं ज्ञात्वा सर्वकामान् प्राप्नोति; सूर्यसंस्थापनं देवस्थानं तत्र, तद् देवेषु अपि प्रियं स्थानम्। यः एतत् पुण्यकथां पठति, शृणोति, स्मरति वा, स दीर्घायुर्भवति, धनवान् धर्मवान् च; अन्ते शम्भुं स्मरन् सदा तं प्राप्नोति। नागतीर्थं नाम पुण्यस्थानं सर्वकामप्रदं प्रसिद्धम्; तत्र नागेश्वरः स्थितः—तस्य विस्तृतां कथां शृणु। प्रतिष्ठानापुर्यां चन्द्रवंशजः श्रीमान् शूरसेनः राजा आसीत्, गुणसागरः, प्रज्ञावान् च। स पुत्रकामना सह भार्यया महत् प्रयासं कृतवान्; दीर्घकालानन्तरं तयोः पुत्रः जातः—भीषणनागरूपः। राजा शूरसेनः तं पुत्रं गोपयामास; जनाः न जानन्ति यत् राजपुत्रः नागः। अन्तः बहिः, मातापितरौ विहाय, न धात्री, न मन्त्रिणः, न पुरोहितः अपि जानन्। पुत्रं नागरूपं दृष्ट्वा राजा श्रेष्ठः भार्यया सह सदा शोकितः, शून्यं पुत्रं नागपुत्रात् श्रेयः इति मन्यते। तथापि स महान् नागः सदा मानववद् भाषते; स पितरं अभ्युवाच—मम चूडाकर्म अपि कुरु। तथा उपनयनं वेदाध्ययनं च कर्तव्यम्; वेदाध्ययनं विना द्विजः शूद्रसमः। तस्य वचनं श्रुत्वा शूरसेनः सन्तप्तः, ब्राह्मणं आनीय संस्कारं कृतवान्। नागः वेदं अधीत्य पितरं पुनः अभ्युवाच—मम विवाहं विधेयम्, राजन्; पत्न्याः कामना अस्ति। अन्यथा तव धर्माः न पूर्णाः—एषा मम निश्चितिः। यः पुत्रान् उत्पाद्य सर्वसंस्कारान् वेदविधिना कृत्वा विवाहं न कुर्यात्, तस्य पातकस्य प्रायश्चित्तं न भवति। विस्मितः पिता नागपुत्रं अभ्युवाच।