सर्वे देवाः तस्मिन महानले उत्पन्ने, तस्य तामसा विद्यया च तेन ज्वलनते, ताम शान्तिं याचन्ते—"शमयतु विद्यां, शुभं भवतु ते।" तदा पिप्पलादः तान् उवाच—"नाहं ताम् निग्रहीतुं समर्थः, न च मिथ्या वदामि; यूयं स्वयम् एव तां विद्यां सम्बोधयध्वम्।" सः पुनः अवदत्—"माम् दृष्ट्वा सा तीव्रता विपरीतं आचरिष्यति।" ततः देवाः तस्याः समीपं गत्वा शमाय वचांसि ऊचुः। स च अग्निः उवाच—"यथेष्टं भवतु, द्वौ अपि आनयध्वम्; अहं सर्वभक्षाय एव सृष्टः, द्विजश्रेष्ठाः।" एवं मत्तः अग्निः उत्पद्यते, अन्यथा कथं स्यात्? पञ्च महाभूतानि, स्थावरजङ्गमानि च, सर्वाणि मम वक्त्रे प्रविशन्ति—एवं विदितव्यम्। किमपि अप्रोक्तं न भविष्यति। देवाः चिन्तयित्वा पुनः तौ उभौ सम्बोधयन्। "यथाक्रमं द्वौ अपि सर्वं भक्षयेताम्।" एवं समुद्राग्निः अपि देवान् प्रति उवाच—"देवश्रेष्ठाः, युष्माकं इच्छया सर्वं मम आहारः।" सः समुद्राग्निः नदीरूपं प्राप्तः, गङ्गया सह संयुक्तः, तत्र स महाञ् भीषणः अग्निः देवैः वह्निरिति कथितः, प्राणिनां आद्यः अग्निः इति ज्ञातः। "आपः ज्येष्ठाः विज्ञेयाः, त्वं अपि आद्यः। तत्र सागरं, आपां नाथं, ज्येष्ठं, आहारं कुरु। यथा वयं वदामः, यथेष्टं गच्छ भुङ्क्ष्व।" अग्निः देवान् उवाच—"कथं तत्र आपः गमिष्यामि? यदि मां तत्र महाजले स्थापयथ।" देवाः अपि पृच्छन्ति—"कथं त्वं अग्ने तत्र गमिष्यसि?" अग्निः उवाच—"साध्वी कन्या मां वाहयतु।" "मां सुवर्णपात्रे स्थापयित्वा, यत्र यत्र मम मार्गः, तत्र वाहयेत्।" इति श्रुत्वा, देवाः सरस्वतीं कन्यां प्रति ऊचुः—"शीघ्रं शिरसा एषं वह्निं वरुणालयं नय।" सरस्वती उवाच—"एकाकिनी न शक्नोमि, चतुर्भिः सह मिलित्वा शीघ्रं तं वह्निं वरुणालयं नयेयम्।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, देवाः पृथक् पृथक् गङ्गां, यमुनां, नर्मदां, तपतीं च सम्बोधयन्। तैः सह सरस्वती सुवर्णपात्रे वह्निं स्थापयित्वा, शिरसा वहन्ती, वरुणस्य आलयं ययुः। तत्र, यत्र देवेशः सोमनाथः, प्रभासे देवैः सह चन्द्रमण्डितः स्थितः, तत्र तं वह्निं न्यवेशयन्। पञ्चनद्यः, सरस्वत्याः सह, अग्निं प्रादुश्चक्रुः; स च महाग्निः तत्र स्थितः शनैः आपः पिबन्। तदा सर्वे देवगणाः शिवं देवश्रेष्ठं ऊचुः—"कथय, अस्माकं च गावां च, किं अस्थिपवित्रं?" शिवः तान् प्रति अवदत्—"गङ्गायां सम्यक् स्नानेन, देवाः गावश्च पापात् विमुच्यन्ते—नात्र संशयः।" मुनिनां शरीरेभ्यः यानि अस्थीनि, तत्र स्नानेन शुद्धानि जातानि। यत् तीर्थं देवाः पापात् विमुक्ताः, तत् पापनाशनं; स्नानदानाभ्यां तत्र ब्रह्महत्यापि नश्यति। यत्र गवां शुद्धिः, तत् गोतीर्थं इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानेन गोमेधफलं प्राप्यते। यत्र पुण्यानि ब्राह्मणानाम् अस्थीनि, तत् पितृतीर्थं इति विज्ञेयम्, पितॄणां हर्षवर्धनम्। यानि च भस्म, अस्थीनि, केश-नखानि वा, प्राणिनां, तत्र स्थाप्यन्ते चेत्, तानि चन्द्रसूर्यतारकपर्यन्तं तिष्ठन्ति। पापकृत् अपि स्वर्गवासं प्राप्नोति; एवं चक्रेश्वरतीर्थात् त्रीणि तीर्थानि जातानि। तत्र, हे नारद, देवाः गाः च शुद्धाः भूत्वा शम्भुं ऊचुः—"स्वस्थानानि याम; अत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः। यावत् सूर्यः अत्र तिष्ठति, सर्वे देवाः अपि प्रतिष्ठिताः।" "भगवन्, अनुमन्यस्व यान्तु स्म; सूर्यः एव अयं जगतः नित्यात्मा, स्थावरजङ्गमानाम्।" "सूर्यः दिव्यरूपः अत्र अस्माभिः प्रतिष्ठितः, यत्र गङ्गा जगद्धारिणी, यत्र त्र्यम्बकः साक्षात्; यत्र त्र्यम्बकः, तत्र देवालयः, देवप्रतिष्ठा।" पिप्पलादं अभिवाद्य, देवाः स्वस्वस्थानानि ययुः; कालान्तरेण पिप्पलवृक्षाः अक्षयस्वर्गं गता। श्रीमान् पिप्पलादः क्षेत्रनाथः, तत्र पिप्पलस्थानि शंकरस्य पूजां स्थापयामास। दधीचिपुत्रः मुनिः, घोरतेजाः, गौतमस्य कन्यां भार्यां लब्ध्वा, पुत्रैः, धनैः, कीर्त्या, मित्रैः सह, धैर्यवान् स्वर्गं प्राप्तवान्। ततः प्रभृति तद् तीर्थं पिप्पलेश्वरम् इति प्रसिद्धम्, सर्वयज्ञफलप्रदम्, पुण्यं, स्मरणमात्रेण पापक्षयकरम्। किं पुनः स्नानदानदर्शनैः, आदित्यदर्शनैः? चक्रेश्वरः, पिप्पलेशः इति देवदेवस्य नामानि। एतत् परमं रहस्यं यः वेत्ति, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति; सूर्यस्य प्रतिष्ठा देवालये स्थापिताः, तद् स्थानं देवप्रियतमम्। यः एतां पुण्यां कथां पठति, शृणोति, स्मरति वा, स दीर्घायुः, धनवान्, धर्मात्मा, अन्ते शम्भुं स्मृत्वा तं एव सदा प्राप्नोति। अथ शृणु, नागतीर्थस्य पुण्यं यशः, सर्वकामप्रदम्; तत्र नागेश्वरः वसति। प्रतिष्ठाने नगरे शूरसेनः नाम राजा आसीत्, सोमवंशसमुद्भवः, कीर्तिमान्, बुद्धिमान्, गुणसागरः।