रुद्रः क्रुद्धः हयहेयान् मृगवत् शीघ्रं विनाशयन् लोकेषु प्रसिद्धानां मध्ये प्रमुखः कीर्तिम् प्राप्तवान्। ततः राजा सगरः शाकान् यवनान् कंबोजान् पारदान् पन्हवान् च सर्वथा नाशयितुम् संकल्पम् अकरोत्। तेषु सागरस्य महाबलिनः हन्यमानेषु तैः जनैः विवेकिनं वसिष्ठं शरणं गत्वा तं प्रणम्य अभ्ययाचन्। वसिष्ठः तेजस्वी कालं विज्ञाय तान् रक्षां दत्त्वा सगरम् निगृह्य तेषां हिंसां न अकरोत्। सगरः गुरोः वचनं श्रुत्वा स्वस्य प्रतिज्ञां स्मरन् तान् न हत्वा तेषां रूपाणि परिवर्तितवान्। शाकानां शिरः अर्धं मुण्डयित्वा तान् मुक्तवान्; यवनानां कंबोजानां च सम्पूर्णं शिरः मुण्डयित्वा तान् विमुक्तवान्। पारदान् मुक्तकेशान् कृतवान्; पन्हवान् श्मश्रूणि धारयितुं नियुक्तवान्; सर्वे वेदाध्ययनयज्ञेभ्यः महानात्मना विहिताः। शाकाः यवनाः कंबोजाः पारदाः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, कोणिसर्पाः माहिषकाः दर्वाः चोलाः सकेरलाः च—एते सर्वे क्षत्रियाः आसन्, किन्तु वसिष्ठस्य आज्ञया सगरराज्ञा धर्मः अपहृतः। सगरः धर्मविजयी भूमिं विजित्य अश्वमेधाय अश्वम् मुक्त्वा अभिषिक्तः। अश्वस्य विचरणे दक्षिणपूर्वसागरतीरे अश्वः गृहीतः भूमौ प्रवेशितः। ततः राजा पुत्रैः सह तां भूमिं उत्खनन्, महासागरं प्रति गत्वा तत्र आगच्छन्। तत्र आद्यं हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलरूपेण गम्भीरनिद्रायाम् शयानं दृष्टवान्। तस्य जागरणे, तस्य दृष्टिः दीप्तिमती सन्ती, सर्वे महर्षयः दग्धाः, चत्वारः एव शेषिताः। बार्हिकेतुः, सुकेतुः, धर्मरथः, पंचनदः—एते राजानः तस्य वंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्। भगवान् हरिः नारायणः तस्मै अव्याभिचारिणं वरं दत्तवान्—इक्ष्वाकुवंशस्य अनवच्छिन्नं वंशं, अव्ययां कीर्तिं च। प्रभुः तस्मै पुत्रं—सागरं दत्तवान्, नित्यं स्वर्गवासम् च; सागरः तद् आहुतिं गृह्य तं महात्मानं पूजितवान्। तेन कर्मणा सागरः इति नाम प्राप्तम्; अश्वमेधस्य अश्वः सागरात् पुनः प्राप्तः। सः महातपाः शतं अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्; षष्टिसहस्रं पुत्राणां तस्य अभवत् इति कथ्यते। कथं सगरस्य षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः पुत्राः जाताः, केन प्रकारेण, द्विजश्रेष्ठ? सगरस्य द्वे पत्न्यौ, तपसा पापं दग्धम्; ज्येष्ठा केशिनी, विदर्भराजस्य कन्या। कनिष्ठा महती अतिशयपुण्या, अरिष्टनेमिसुतः, पृथिव्यां रूपेण अनुपमा। उर्वः ताभ्यां वरं दत्तवान्—एकायाः षष्टिसहस्रं पुत्राणां प्राप्यताम्; अन्यायाः इच्छया एकः पुत्रः वंशधारः भवतु। एकया षष्टिसहस्रं पुत्राणां स्वीकारम्; अन्यया ‘वंशधारः पुत्रः मे अस्तु’ इति उक्तम्; तस्याः पंचजनः नाम राजा अभवत्। अन्यया कुम्भः बीजैः पूर्णः प्रसूतः, इति श्रूयते; तत्र षष्टिसहस्रं गर्भाणि तिलपरिमाणानि आसीत्। कालक्रमेण ते गर्भाः सन्तुष्टाः सम्यक् विकसिताः; तानि गर्भाणि घृतपूर्णेषु कुम्भेषु स्थापितानि। तेषां गर्भाणां संख्यायाः तावत् धात्र्यः नियुक्ताः; दशमासे सर्वे क्रमशः जाताः। तैः पुत्रैः समये जातैः सगरस्य आनंदः वर्धितः; एवं द्विजश्रेष्ठ, षष्टिसहस्रं पुत्राणि तस्य अभवत्। कुम्भमध्यात् उत्पन्नाः पृथिविपतेः पुत्राः नारायणतेजसा समन्विताः, तद् तेजः तेषु महानात्मसु प्रविष्टम्। एकः पुत्रः पंचजनः नाम राजा अभवत्; पंचजनस्य पुत्रः बलवान् अंशुमान्। तस्य पुत्रः दिलीपः, खट्वाङ्गः इति प्रसिद्धः, स्वर्गात् भूमिं आगत्य क्षणमात्रं जीवितः। तस्य बुद्ध्या, निश्चयेन, सत्येन त्रिलोक्यं जितम्; दिलीपस्य उत्तराधिकारीः महा राजा भागीरथः। सः प्रभुः गङ्गां सर्वनदीश्रेष्ठां भूमौ नीत्वा सागरं प्रति अनयत्, तां कन्यां अपि कृतवान्। अतः गङ्गा भागीरथी इति वंशचिन्तकैः कथ्यते; राजा भागीरथस्य पुत्रः श्रुतः प्रसिद्धः अभवत्। श्रुतस्य पुत्रः नाभागः, अतिशयधर्मात्मा; नाभागस्य पुत्रः अम्बरीषः, सिंधुद्वीपस्य पिता अभवत्। सिंधुद्वीपस्य उत्तराधिकारीः आयुतजित् वीर्यशाली, तस्य पुत्रः ऋतुपर्णः, महाकीर्तिमान्। ऋतुपर्णः बलवान् नलस्य मित्रः, दिव्याक्षविद्यायाः पारंगतः; तस्य पुत्रः आर्तपर्णिः, राज्ञां मध्ये प्रसिद्धः। तस्य पुत्रः सुदासः, राजा इन्द्रसखा; सुदासस्य पुत्रः राजा सौदासः। सः राजा कल्माषपादः, मित्रसहः अपि अभवत्; कल्माषपादस्य पुत्रः सर्वकर्मा इति प्रसिद्धः अभवत्। एवं सगरवंशस्य कथा श्रूयते, यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्।