मानुषः मनुष्यात् जातः, पक्षी पक्षिणः, बीजाद् वनस्पतिः—जगति विषमत्वं न दृश्यते। तथापि अहं, वृक्षवासिन्, कथं हस्तपादयुक्तः, जीवयुक्तः जातः अस्मि? इति पिप्पलादः चिन्तयन् आसीत्। तस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे वृक्षाः, ओषधिसहिताः, दधीचिमुनिनः निधनं तथा पतिव्रतायाः अग्निप्रवेशं क्रमशः वर्णयामासुः। सर्वं देवैः विस्तरेण श्रुत्वा, असौ शोकाभिभूतः भूमौ पतितः। वृक्षैः धर्मयुक्तैः, अर्थयुक्तैः वाक्यैः पुनः सान्त्वितः, पिप्पलादः आश्वस्तः सन् ओषधिवृक्षान् अभ्यधावत्। "पितृहतकान् हन्तुम् इच्छामि; अन्यथा जीवितं मम अयुक्तं। पुत्रः पितुः मित्रशत्रून् समं अनुवर्तते।" इति सः उवाच। "स एव पुत्रः, अन्यः पुत्ररूपेण शत्रुः। पितृमित्राणि शत्रूनपि उद्धरन्ति।" इति शास्त्रं स्मरन्। ततः वृक्षाः तम् बालकं आदाय सोमदेवम् अगच्छन्। तस्य वचनं सोमाय निवेदयामासुः। सोमः तद् श्रुत्वा पिप्पलादं सम्बोध्य उवाच—"मम आज्ञया सम्पूर्णविद्यां, तपस्याः सिद्धिम्, शुभवाक्यं, धैर्यं, सौन्दर्यं, बलं, बुद्धिं च त्वं लभस्व, पुत्र।" इति। पिप्पलादः आदरपूर्वकं ओषधिपतिं अपि अभ्यधावत्। "यावत् पितृवधस्य प्रायश्चित्तं न करिष्यामि, तावत् सर्वम् व्यर्थं मन्ये। तस्मात् तद् प्रथमं कथय।" इति सः उवाच। "केन स्थले, केन काले, केन देवता, केन मन्त्रे, केन तीर्थे मम इच्छा सिद्ध्येत?" इति अपृच्छत्। सोमः दीर्घं ध्यानं कृत्वा प्रत्यवदत्—"सर्वं सुखं वा मोक्षं वा महेश्वरात् एव उत्पन्नं; नात्र संशयः।" पुनः पिप्पलादः अपृच्छत्—"कथं महेश्वरं पश्येयम्? अहं बालः, बालबुद्धिः, तपस्याः सामर्थ्यं मम नास्ति।" सोमः उवाच—"गौतम्यां गच्छ, हरेः चक्रपाणेः स्तुतिं कुरु। यदि प्रभुः तव तुष्टः स्यात्, अल्पेन प्रयत्नेन कृपां करिष्यति।" "तुष्टः महादेवः, दयालुः शिवः प्रत्यक्षं प्रादर्श्यति। शम्भुः तत्र विराजते, वीरविष्णवे प्रकटः। सः विष्णवे वरं दत्तवान्, चक्रं देवैः पूजितं। तत्र गच्छ, गौतम्यां दण्डकवनस्थले।" इति सोमः उवाच। "ओषधयः तं स्थलम् चक्रेश्वरं जानन्ति। तत्र गच्छ, शंकरं सर्वदेवेशं हृदयेन स्तुतिं कुरु; सः प्रसन्नचित्तः सर्वकामान् दास्यति।" राजाज्ञया महर्षिः पिप्पलादः रुद्रस्य, लोकनाथस्य, चक्रदातुः स्थले अगच्छत्। तदा पिप्पलवृक्षाः दयया प्रेरिताः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छन्। पिप्पलादः स्नात्वा गोदावरीं, त्रिलोकनाथं नमस्कृत्य, शुद्धहृदयः शिवं सर्वात्मना स्तुतवान्। "यः सर्वकर्माणि त्यक्त्वा, कामान् परित्यज्य, मनः इन्द्रियाणि जित्वा, मोक्षार्थं यतते, तं आदिपुरुषं शम्भुं नमामि।" "सर्वस्य साक्षी, सर्वात्मा, सर्वेश्वरः, सर्वकलानिधिः, मम मनसः ज्ञाता—सः स्मरारिपुः मम कृपां करोतु।" "दिक्पालान् जित्वा, देवैः पूजितः, कैलासं कम्पितवान्—दशमुखः तं भूमौ अङ्गुष्ठेन निपातयन्, सः एव पुरारिः।" "यस्य शरीरं विक्षिप्तम्, तस्य वचनं श्रुत्वा, देवीसहितः सः हास्यं कृत्वा वरं दत्तवान्; क्रुद्धः अपि, अयोग्येषु कृपावान् महेश्वरः।" "सौत्रामणिं यज्ञं कृत्वा, हरिं सततं भक्त्या पूज्य, बाणः सोमशिरसः रम्यपूजया प्रसिद्धः अभवत्।" "शत्रून् जित्वा, देवगणान् पूज्य, गुरुम् नमस्कृत्य, विषाखः गणनाथं गोदाम् उपविष्टं दृष्ट्वा क्रुद्धः अभवत्; सोमः हास्यं कृत्वा तं उत्थापितवान्।" "ईशानारूढः बालः स्वभावेन मातुः गोदाम् न त्यक्तवान्; सोमः अपि क्रुद्धं बालं न शमयितुं शक्तः, अतः अर्धजयः प्राप्तः।" ततः स्वयंभूः तुष्टः पिप्पलादं उवाच—"वरं वृणीष्व, पुण्यश्लोक पिप्पलाद, यद् इच्छसि।" पिप्पलादः उवाच—"मम पिता महादेवः देवैः हतः; सः सत्यः, धर्मनिष्ठः, माता पतिव्रता।" "देवैः तस्य विनाशं विस्तरेण श्रुत्वा, भगवन्, शोकक्रोधाभिभूतः जीवितुं न शक्नोमि।" "तस्मात् देवविनाशाय शक्ति देहि, यथा त्वं त्रिलोक्ये अजेयः अवध्यः च।" ईशः उवाच—"यदि त्वं, निष्कलुष, मम तृतीयं नेत्रं पश्यसि, तदा देववधाय शक्तः स्याः।" तदा पिप्पलादः मनसि तृतीयं नेत्रं द्रष्टुं निश्चितवान्, न शक्नोति; शंकरं उवाच—"न शक्नोमि।" ईशः पुनः उवाच—"तपः आचर, बाल। यदा तृतीयं नेत्रं पश्यसि, तदा वरं लप्स्यसि—नात्र संशयः।" भगवतः वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा दधीचिपुत्रः तपस्यां निश्चितवान्, तत्र बहून् वर्षान् अवतस्थत्। बालः अपि, शिवध्याननिष्ठः, दृढः अभवत्; प्रतिदिनं प्रातःकाले स्नात्वा, गुरुषु क्रमशः नमस्कृत्य। सुखेन उपविष्टः, मनः सुशुम्नायां स्थिरं कृत्वा, एकचित्तः, हस्तौ स्वस्तिके नाभौ स्थापयन्, संसारचक्रं विस्मृतवान्। शम्भोः परमं महिमानं ध्यानं कृत्वा, अवस्था-अवस्था अतीत्य, पिप्पलादः भगवतः तृतीयं नेत्रं अपश्यत्। करौ अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन, उवाच—"एकदा देवदेवः शम्भुः मम वरं दत्तवान्—यदा तृतीयनेत्रस्य तेजः पश्यसि, तदा।" अमरनाथः उवाच—"यद् इच्छसि सर्वं सिद्ध्यति। तस्मात् मम शत्रुविनाशस्य कारणं देहि।" एवं पिप्पलादस्य कथा वृक्षैः, सोमेन, शिवेन च अनुगृहीता, तपस्यायाः महिम्ना, पितृवधस्य प्रायश्चित्ताय, देवविनाशाय च, तृतीयनेत्रदर्शनं प्राप्तवान्, भगवतः कृपया सर्वं साधयितुम् इच्छति।