शत्रवः विजिताः, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, यदा वयं पूर्वं दैत्यगणान् शस्त्रैः हत्वा स्वकार्यं सम्पादितवन्तः, तदा इदानीं च, भारभूतानि एतानि शस्त्राणि त्वत्समीपे स्थापनीयानि, हे मुनिश्रेष्ठ। वयं देवत्वेन नन्दनवने कामाभिलषिताभिः स्त्रीभिः सह दिव्यान् भोगान् उपभुञ्ज्महे; ततः कृतार्थाः स्वस्थानानि यथायोग्यं यान्ति, शस्त्राणि च रक्ष्यन्ते। एवं श्रुत्वा दधीचिः देवतान् प्रति प्रोवाच—"एवं भवतु" इति। तं प्रियया भार्यया निरुद्धमपि सः उवाच—"किं देवकार्यस्य विरोधः कर्तव्यः?" शास्त्रज्ञाः परमार्थनिष्ठाश्च, येषां कर्मसु अनासक्तिः, तेषां, हे महर्षे, अन्येषां दुःखेषु का चिन्ता? न हि ते इह वा परत्र वा किञ्चित् सुखं इच्छन्ति। ये देवद्विषः, ते द्वेषं कुर्युः; हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, शृणु—यदा शस्त्राणि नष्टानि वा स्थानात् गृहीतानि वा, तदा देवाः क्रुद्धाः भवन्ति, यश्च तानि गृहीत्वा गच्छति, सः तेषां शत्रुः भवति। अतः, हे वेदविदां श्रेष्ठ, परद्रव्ये स्वामित्वं न उचितम्; यावत् मैत्री अस्ति वस्तु च तिष्ठति, तावत् न कश्चन दोषः, किन्तु यदा तत् नष्टं वा गृहीतं वा, तदा ते परे शत्रवः भवन्ति। यदि दातुं शक्यते, तर्हि याचमानाय दातव्यम्; किम् अन्यत् चिन्तनीयं? अन्यथा, साधवः वाक्कायमानसैः परोपकारं कुर्वन्ति। एवं पतिस्य वचनानि श्रुत्वा सा प्रिया भार्या मौनं स्थितवती, जानन्ती यत् विधेः विना अन्यत् किञ्चित् न शक्यते; ततः देवश्रेष्ठाः तेजोमयानि शस्त्राणि निधाय प्रययुः। ते दैत्यशत्रवः मुनिपतिं प्रणम्य, शस्त्राणि स्थाप्य, कृतकार्याः स्वलोकान् जग्मुः; देवेषु गतेषु, मुनिश्रेष्ठः धर्मात्मा सः भार्यया सह तुष्टः वसति स्म। दीर्घेण कालेन, सहस्रं दिव्यानां वर्षाणां यावत्, देवाः न शस्त्रेषु चिन्तितवन्तः, न तेषु किञ्चित् उक्तवन्तः, न च किञ्चित् कृतवन्तः। दधीचिः अपि स्वसद्भार्यां प्राह—"साधुस्त्वं, देवद्विषः मां द्वेष्यन्ति; देवाः अपि शस्त्राणि प्रत्याहरणं न इच्छन्ति—किं कर्तव्यम्?" सा सती स्नेहपूर्वकं तम् उवाच—"भर्तः, त्वमेव अत्र युक्तं जानासि; दैत्याः तपसा बलसम्पन्नाः जाताः, ते शस्त्राणि हरेयुः।" तेषां रक्षार्थं दधीचिः विधिवत् मन्त्रैः पुण्यतोयैश्च शस्त्राणि संस्कृत्य तं जलं पीत्वा, सर्वशस्त्रसम्भूतं पुण्यं तेजस्वि चकार। कालप्रभावात् तानि शस्त्राणि शक्तिहीनानि सञ्जातानि, शनैः शनैः विनष्टानि च। ततः देवाः समागत्य दधीचिं ऊचुः—"महद् आपद् आगता, शत्रुभ्यः।" "हे मुनिश्रेष्ठ, देवैः सम्प्रदत्तानि शस्त्राणि अस्मभ्यं दातव्यं।" दधीचिः प्राह—"देवद्विषां भयात्, युष्माभिः च शीघ्रं प्रत्यागमनं न कृतम्—" "शस्त्राणि पीतानि, इदानीं मम शरीरे एव वसन्ति, यथोक्तम्; किं कर्तव्यमिति तत्र वदन्तु।" एतद् श्रुत्वा देवाः विनयेन ऊचुः—"हे मुनिश्रेष्ठ, 'शस्त्राणि शरीरेण सह देहि' इति वक्तुं शक्यते; अन्यत् न किञ्चिद् वक्तव्यम्। तेषां विना वयं सदा शत्रुभिः पीड्येमहि; क्व गच्छेम, मुनिश्रेष्ठ?" "अद्य देवाः न मृत्युलोके, न पाताले, न स्वर्गे वसन्तु; त्वमेव, तपसा युक्तः ब्राह्मणश्रेष्ठ, अत्र अधिकं वक्तुमर्हसि।" ततः ब्राह्मणः प्राह—"मम अस्थिभ्यः देवाः शस्त्राणि गृह्णन्तु—नात्र संशयः।" देवाः ऊचुः—"किं तेन? शस्त्रविहीनाः वयं स्त्रीभावमुपगताः।" पुनः मुनिश्रेष्ठः प्राह—"अहं योगयुक्तः शरीरं त्यक्ष्यामि; मम अस्थिभ्यः परमशस्त्राणि निर्मीयन्ताम्।" ते ऊचुः—"एवं कुरुष्व" इति। तदा तस्य प्रिया भार्या, अग्निवत् स्नेहयुक्ता, तत्र नासीत्, हे मुनिश्रेष्ठ। देवा अपि तां न दृष्ट्वा शीघ्रं भीत्या मुनिं ऊचुः—"कुरुष्व" इति। सः स्नेहयुक्तः, दुस्त्याज्यं जीवनं त्यक्त्वा, "इदं शरीरं यथेष्टं भुञ्जध्वम्" इति उक्त्वा, पद्मासनं स्थाप्य, नासाग्रदृष्टिः प्रशान्तः प्रज्वलमानः च, प्राणायामेन वह्निमध्यमार्गेण प्राणं हृदयाकाशे न्यवेशयत्। तत् अमेयं परं पदं ब्रह्मरूपं, ध्यानार्हं, तत्र चित्तं स्थापयित्वा, सः महात्मा ब्रह्मणि लीनः अभवत्। तस्य शरीरं मृतमालोक्य, देवाः अमराश्च त्वष्टारं ऊचुः—"शीघ्रं शस्त्राणि कुरु।" सः ऊचुः—"कथं कर्तव्यम्, देवाः? ब्राह्मणशरीरे क्रूरं कर्तुं भीतोऽस्मि, न च शक्नोमि। तथापि, उत्तमानि शस्त्राणि निर्मातव्यानि।" "वज्रस्य शिरः भवतु; गावः देवैः सह शस्त्राणि दास्यन्ति। क्षणेन दधीचेशरीरं विदारितम्, अद्य अस्य शुद्धानि अस्थीनि प्राप्स्यथ।" देवाज्ञया तद्वद् कृत्वा, अस्थीनि समाहृत्य देवदत्तानि। देवाः वीर्यसम्पन्नाः शीघ्रं जग्मुः, गावः अपि स्वस्थानं प्रत्ययुः। शस्त्राणि कृत्वा त्वष्टा अपि देवाज्ञया प्रययौ। दीर्घेण कालेन, शीलवती पुण्या सौभाग्यवती च, गर्भिणी, पतिस्य आश्रमं शीघ्रं जगाम। जलपूर्णं घटं गृहीत्वा, फलेन पुष्पेण च उमां नमस्कृत्य, वह्निं पतिं च आश्रमं द्रष्टुम् शीघ्रं प्रायात्। सा गच्छन्ती, तदा प्रातिथेयी उल्कापातेन निरुद्धा अभवत्। सन्तप्ता स्वाश्रमं प्राप्तवती, पतिं तत्र न ददर्श। विस्मिता सा अग्निं अपृच्छत्—"क्व गतः?" अग्निः तस्यै देवागमनं, शरीरे याचां च विस्तरेण व्याचष्ट। अस्थिग्रहणं, पतिगमनं च श्रुत्वा, सा शोकव्याकुला अभवत्; दुःखेन, चिन्तया च पीडिता, शनैः भूमौ पतिता, अग्निना सान्त्विता। इह लोके, यत् जातं तत् नश्यति—एषा न दुःखकारणम्। गावः, ब्राह्मणाः, देवाः च रक्ष्यन्ते इति, साधवः प्राणान् त्यजन्ति। ये पुण्यशरीरं लब्ध्वा, धर्मयुक्तं, देवब्राह्मणार्थे प्राणान् त्यजन्ति, ते भाग्यवन्तः। सर्वस्य देहिनः प्राणाः निश्चितं गन्तव्याः—एषा न संशयः; तद्विदित्वा, ये ब्राह्मणगवदेवनिर्धनार्थं त्यजन्ति, ते एव ईश्वराः। यद्यपि अहम् तां रोद्धुं प्रयासं अकुर्वम्, सा मयि शरणं गता दिव्यं शस्त्रं स्वीकृतवती; अन्यस्य मनः, कर्तुः च विचारः, न कश्चन जानाति। एवं उक्त्वा, वह्नीन् पूजयित्वा, सा पतिस्य चर्म केशं च गृहीत्वा, गर्भे स्थितं शिशुं प्रतिथ्याः उदरं विदार्य, हस्ते जग्राह। बालः पितृबान्धवमित्रविहीनः, मातृविहीनश्च, सर्वे भूतगणाः, औषधयः, लोकपालाश्च, तं रक्षन्तु। ये तादृशं बालं, मातृपितृविहीनं, स्वशरीरेणैव वर्धितं, पश्यन्ति रक्षन्ति च, तान् ब्रह्मादयः अपि वन्दन्तु।