सदा आनन्देन पूर्णः दधीचिः देवतान् पृथक् पृथक् सत्कृत्य, ततो देवैः सह भार्यया च गृह्यकर्माणि सम्यक् अन्ववर्तयत्। स देवतान् कुशलम् अपृच्छत्, तैश्च सह सुसंवादम् अकरोत्; ततो देवाः तस्य भार्यया सहितस्य दधीचेश्च पुनः सन्तुष्टाः सन्तः वचः ऊचुः। मुनिः सुखेन स्थितः, मनसा प्रमुदितः, पुनः पुनः प्रणम्यमानः आसीत्। तदा देवाः प्राहुः—"हे मुनिवर! किं नु अस्माकं दुर्लभं लोके, यत्र त्वदादयः करुणासम्पन्नाः मुनयः वर्तन्ते, ये इव इच्छावृक्षाः पृथिव्याम्? एष एव जीवेषु फलम्, पुण्यतीर्थस्नानम्, प्राणिषु दया, तवदृशेषु च दर्शनम्। यद् वयं वदामः, हे मुने, स्नेहात् एव; दैत्याः जिताः, प्रमुखान् राक्षसान् हतान् कृत्वा वयम् अत्र आगताः। दृष्ट्वा च त्वां विशेषतः सुखं प्राप्नुमः; शस्त्रभारं वोढुं न शक्नुमः, न च तत् अस्माकं फलम्।" "हे मुनिश्रेष्ठ, न पश्यामः क्व अस्माकं शस्त्राणि स्थापयेम; स्वर्गे चापि शत्रुशस्त्रज्ञान् ज्ञात्वा, तानि ह्रियन्ते। शस्त्राणि अधः पातालं नीतानि; तस्मात्, हे मान्यदातृ, तव पुण्याश्रमे शस्त्राणि स्थाप्यन्ताम्। अत्र, हे ब्राह्मण, न किञ्चिदपि भयम् अस्ति—न दानवेभ्यः, न तीक्ष्णराक्षसेभ्यः; तव आज्ञया एष क्षेत्रं रक्षितम्, तपसा च त्वत्समः नास्ति। शत्रवः विजिताः, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ; पूर्वं दैत्यसमूहाः अस्माभिः शस्त्रैः हताः, इदानीं च कार्यसिद्ध्यर्थं, एतानि गुरूणि शस्त्राणि तव समीपे स्थापनीयानि। वयं दिव्यैः स्त्रीभिः सह नन्दनवनं रमामहे; ततो कार्यसिद्धिम् प्राप्य, स्वस्थानं यामः, शस्त्राणि च रक्ष्यन्ते।" एवं श्रुत्वा, दधीचिः देवतान् प्रति उवाच—"एवं अस्तु।" प्रियतमेया निवार्यमाणः अपि, स उवाच—"किं देवकार्यस्य विरोधः कर्तव्यः?" ये शास्त्रज्ञाः, परं तत्त्वनिष्ठाः, कर्मासक्तिम् विहाय, ते अन्येषां दुःखेषु किं प्रवृत्ताः, यतः न इह, न परत्र सुखं वाञ्छन्ति। ये देवद्विषः, ते वैरम् इच्छन्ति; शस्त्राणि नष्टानि वा, स्थानात् गृहीतानि वा, देवाः क्रुध्यन्ति, तान् च शत्रुं मन्यन्ते। अतः, हे वेदविदां श्रेष्ठ, परद्रव्ये स्वाम्यबुद्धिः न युक्ता; यावत् मैत्री, यावत् वस्तु तिष्ठति, तावत् न दोषः, किंतु नष्टे वा, हृते वा, ते अन्ये शत्रवः भवन्ति। यदि दातुम् शक्तिः अस्ति, तर्हि याचकाय दातव्यम्; अन्यथा, साधवः वाचा, मनसा, कर्मणा च अन्येषां कल्याणं कुर्वन्ति।" पतिसंवादम् श्रुत्वा, तस्य प्रिया भार्या मौनम् आस्थाय, जानन्ती यत् भाग्याद् ऋते अन्यत् किमपि न शक्यते, तुष्णीमभूत्। ततो देवा दीप्तानि शस्त्राणि निक्षिप्य, स्वस्थानं जग्मुः। मुनिवरं प्रणम्य, दैत्यशत्रवः, शस्त्राणि निक्षिप्य, कार्यं साध्य कृत्वा, स्वलोकं गताः; देवेषु गतेषु, दधीचिः धर्मात्मा, प्रहृष्टः, भार्यया सह वसति स्म। दीर्घकालानन्तरम्—सहस्रं वर्षाणि दिव्यानि अतीतानि—देवाः शस्त्राणां विषये न किञ्चित् स्मृतवन्तः, न चिन्तितवन्तः, न च कर्म कृतवन्तः। दधीचिः अपि स्वपत्न्याः उवाच—"साध्वी, देवशत्रवः अद्य मां द्वेष्टुम् आरब्धाः; देवाः च शस्त्राणि प्रतिग्रहीतुं न इच्छन्ति—ब्रूहि यत् उचितम्।" सा सुमनाः प्रियतमे प्रत्युवाच—"स्वामिन्, त्वमेव युक्तं जानासि; दैत्याः तपसा, बलवत्ता, समृद्धाः, शस्त्राणि हरिष्यन्ति।" तदा दधीचिः शस्त्ररक्षणार्थम् अनुष्ठानं चकार, मन्त्रैः पुण्यतोयैश्च तानि शस्त्राणि संस्कृत्य, तत् जलं सर्वशस्त्रसम्भूतं, पुण्यतेजःयुक्तं, अपिबत्। कालप्रभावात् तेषां शस्त्राणां शक्तिः शनैः नष्टा, विनष्टानि च; तदा देवाः समागत्य दधीचिं ऊचुः—"शत्रुभ्यः महद् आपद् आगता।" "दत्तानि शस्त्राणि, ये त्वया देवतानां न्यस्तानि।" दधीचिः प्रत्युवाच—"देवशत्रुभयात्, चिरात् प्रत्यागमनाभावात्—शस्त्राणि अपीतानि, अद्य मम शरीरे वसन्ति; किम् उचितम्, तद् वदन्तु।" इति श्रुत्वा, देवाः सविनयम् ऊचुः— "हे मुनिश्रेष्ठ, शस्त्राणि च शरीरे च दातव्यानि, अन्यत् न वाच्यं; तेषां विना, शत्रुभिः सदा पराजिताः स्याम; क्व गच्छेम, मुनिवर?" "अद्य, प्रिये, न देवतानां वासः संभवति नृलोके, न पाताले, न स्वर्गे; त्वमेव, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपसा युक्तः, अत्रोत्तरं वक्तुम् अर्हसि।" तदा ब्राह्मणः उवाच—"मम अस्थिभ्यः देवाः शस्त्राणि गृह्णन्तु, न संशयः।" देवाः ऊचुः—"किं तेन? शस्त्रविहीनाः, हे देवराज, स्त्रीत्वं प्राप्ताः।" पुनः मुनिश्रेष्ठः उवाच—"योगयुक्तः शरीरेण प्राणान् त्यक्ष्यामि; मम अस्थिभ्यः परमशस्त्राणि क्रियताम्।" "एवं कुरु" इति देवाः अवदन्; तस्मिन् समये, तस्य प्रिया भार्या, अग्निसमा, प्रेम्णा युक्ता, तत्र नासीत्। देवाः ताम् अदृष्ट्वा, शीघ्रं भीताः, मुनिम् ऊचुः—"कुरु एतत्।" स प्रेम्णा युक्तः, दुःस्प्रत्याह्यं जीवनं त्यक्त्वा, "एषः देहेषु यथेष्टं रमध्वम्" इति उक्त्वा, पद्मासनं समास्थाय, नासाग्रदृष्टिः, प्रशान्तः, दीप्तिमान्, प्राणायामेन वह्निमध्ये प्राणं हृदयं नीतवान्। ततः तं ब्रह्मरूपं, अचिन्त्यं, ध्यानार्हं, मनसा स्थिरीकृत्य, स महात्मा ब्रह्मणि लीनः अभवत्। तस्य शरीरं निर्जीवम् दृष्ट्वा, देवाः, अमराश्च, त्वष्टारम् ऊचुः—"शीघ्रं शस्त्राणि कुरु।" स ऊचुः—"कथं कुर्यामि? ब्राह्मणशरीरे क्रूर्यं कर्तुं न शक्नोमि; तथापि, उत्तमशस्त्राणि कर्तव्यानि।" "वज्रस्य शीर्षं भवत्, गावः सह देवैः शस्त्राणि दास्यन्ति।" तत्क्षणात् दधीचेशरीरं विदारितम्, अस्थीनि शुद्धानि अद्य लभध्वम्।" देवानां आज्ञया, तद् एव अकरोत्; अस्थीनि संगृह्य, देवतान् दत्तानि। देवाः उत्साहेन शीघ्रं निर्गताः, गावः अपि स्वस्थानं गताः। देवतानां शस्त्राणि कृत्वा, त्वष्टा अपि तेषां आज्ञया निर्गतः। कालान्तरे, शीलवती पुण्यशीला, गर्भिणी, शीघ्रं स्वभर्तुः आश्रमं प्रति जगाम्। हस्ते कुम्भं जलपूर्णं गृहीत्वा, फलपुष्पैः उमां प्रणम्य, त्वरया अग्निं, पतिं, आश्रमं च द्रष्टुं समुपाजगाम।