शृणु, महाभाग! सगरस्य जन्म विषेण सह किमर्थं जातमिति, तस्य च शक्तिमतः शाकादीनां क्षत्रियाणां निष्कासनं किमर्थमिति यथाक्रमं कथयामि। प्राचीनकाले बहोर्नाम राजा धर्ममार्गं विहाय दुष्कृत्ये प्रवृत्तः, तस्य राज्यं हैहयैस्तालङ्घैः शाकैश्च हृतम्। तत्र यवनाः पारदाः काम्बोजाः पहलवाश्च, एते पञ्चगणाः हैहयानां पक्षे युद्धाय समागताः। राजा बहुः राज्यविहीनः शोकसन्तप्तः स्वपत्नीं यदवकन्यां पृष्ठतः कृत्वा वनं गतः, तत्र च प्राणांस्त्यक्तवान्। तस्य पत्न्यः गर्भिण्याः पूर्वं सौतपत्न्या विषं दत्तमासीत्। सा दुःखिता वनान्तरे स्वपतिस्य चितां कृत्वा तत्रैव प्रवेक्ष्यन्ती तिष्ठति स्म। तदा दयार्द्रचित्तेन भृगुवंशसम्भवेनौर्वेण मुनेः सा निरोदिता। और्वाश्रम एव सा पुत्रं जनयामास, विषेण सह जातः स महाबाहुः कुमारः सगर इति नाम्ना। तस्मिन्महात्मनि सर्वाणि जातकर्मादिकर्माणि और्वेण कृतानि, वेदशास्त्राणि चोपदिष्टानि, ततोऽस्मै दिव्यं अस्त्रं दत्तम्। तदस्त्रं देवैरपि दुर्दम्यं, तस्य शक्त्या स्वबलं च समन्वितः सगरो युद्धाय निर्ययौ। तदा कोपसमाविष्टो रुद्रः हैहयान् मृगवत् क्षिप्रम् विनाश्य लोकप्रसिद्धिं प्राप। ततः स राजा शाकयवनकाम्बोजपारदपहलवान् विनाशयितुं कृतनिश्चयः। सगरस्य बलेन तैः पीड्यमानाः शाकादयः महर्षिं वसिष्ठं शरणं जग्मुः प्रणम्य तिष्ठन्तः। वसिष्ठोऽपि तेजस्वी कालज्ञानः तान् रक्षितवान्, सगरं च निगृह्य निवारितवान्। गुरोर्वचनं श्रुत्वा सगरोऽपि स्वप्रतिज्ञां स्मृत्वा तान् न हत्वा केवलं रूपपरिवर्तनं कृतवान्। शाकानां अर्धशिरांसि मुण्डयित्वा विसृष्टवान्, यवनकाम्बोजयोः सम्पूर्णं शिरो मुण्डनं कृतम्। पारदानां केशान् मुक्तान् कृतवान्, पहलवानां श्मश्रूणि धारयितुं नियोजितवान्, सर्वान् वेदाध्ययनयज्ञादिभ्यः वञ्चितवान्। शाकयवनकाम्बोजपारदाः, तथैव कोणिसर्पा माहिषका दर्वा चोलाः सकेरलाश्च, एते सर्वे क्षत्रियाः सन्तोऽपि वसिष्ठाज्ञया सगरराज्ञा स्वधर्मात् अपवर्जिताः। स धर्मविजयी राजा पृथिवीं विजित्य अश्वमेधाय अश्वं प्रस्थापितवान्। स अश्वः दक्षिणे पूर्वसागरतीरे गृहीतः, भूमौ प्रविष्टः। तदनन्तरं स राजा पुत्रैः सह तां भूमिं खनितुं आरब्धवान्, महोदधिं खनन्तः तत्रैव गच्छन्ति स्म। तत्र ते प्राचीनं परमेश्वरं हरिं कृष्णं प्रजापतिं विष्णुं कपिलमूर्तिं गाढनिद्रायाम् स्थितं दृष्टवन्तः। तस्य जाग्रतः तेजसा सर्वे महर्षयः दग्धाः, केवलं चत्वारः शेषिताः। तेषां मध्ये बार्हिकेतुः सुकेतुः धर्मरथो नृपः पञ्चनदश्च, एते राजानः तस्य वंशकृतः अभवन्। भगवतः हरिनारायणस्य प्रसादात् तस्मै अक्षयवंशः इक्ष्वाकोः, अक्षयश्रीः च वरदत्तम्। भगवता एव तस्मै पुत्रः, सागरः, चिरस्थायित्वं च स्वर्गे दत्तम्; सागरः च हवं गृह्य तं महात्मानं पूजितवान्। एवमेव तेन सागरनाम्ना प्रसिद्धः, अश्वमेधाय अश्वं सागरात् पुनराप्तवान्। स तपस्वी शतं अश्वमेधयज्ञान् कृतवान्, षष्टिसहस्रपुत्रश्चाभवत् इति श्रूयते। किमर्थं सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्रा महाबलिनो वीर्यवन्तः जाताः, कथं च? सगरस्य द्वे भार्ये तपसा पापक्षयिते, ज्येष्ठा केशिनी विदर्भराजकन्या, कनिष्ठा अरिष्टनेमिपुत्री पृथिव्यां अप्रतिमरूपा। और्वमुनिना ताभ्यां वरः दत्तः—एकस्याः षष्टिसहस्रपुत्राः स्यु:; अन्यस्याः एकः पुत्रः वंशधरः स्यात्। एकया षष्टिसहस्रपुत्राः वृताः, अपरया एकः वंशवृद्धये पुत्रः वृतः। तस्मात् सा केशिनी पञ्चजनं नाम कञ्चन राजानं पुत्रं अलभत। अपरया लौकीकं घटमिव बीजैः पूर्णं पुत्ररूपेण प्रसूतम्; तत्र तिलसमाने षष्टिसहस्रबीजानि आसन्। कालेन तानि बीजानि सम्यक् विकसितानि, तानि घृतपूर्णेषु घटेषु स्थाप्य पालिकाभिः पोषितानि। दशमासे काले सर्वे क्रमशः जाताः। तैः पुत्रैः सगरस्य हर्षो ववृधे; एवं षष्टिसहस्रपुत्राः सगरस्य अभवन्। त एव सगरपुत्राः लौकिकघटनाभ्यः मध्ये जाताः, तेषु नारायणतेजः प्रविष्टमासीत्। एवं सगरस्य विषेण सह जन्म, शत्रुभिः राज्यहरणं, तदनन्तरं तपसा पुत्रोत्पत्तिः, अश्वमेधयज्ञः, सागरखननं, भगवदर्शनं, पुत्राणां उत्पत्तिश्च वर्ण्यते।