महात्मना त्वष्ट्रा दिव्यशिल्पिना सुरभिः, नन्दिनी, कामधेनुश्च इच्छाफलप्रदा निर्मिता आसीत्। ताभिः कामदुधाभिः सर्वसमृद्धियुक्ताभिः सह कल्पवृक्षः पारिजातः, कल्पलता इत्याद्यः लताः च तत्र उपस्थिताः। यद् यत् सर्वाधिकमभिलषितं तत्र यज्ञे समाहितम्, तं यज्ञं स्वयं मघवान् इन्द्रः, पूषा, हरिः विष्णुश्च रक्षाम् अकुर्वन्। “दत्तं, भुक्तं, कृतं, सन्तोषेण धार्यं” इति सर्वतः वाक्यैः दक्षयज्ञः सम्मानितः अभवत्। ततः आरंभे वीरभद्रः भद्रकाल्या सह दुःखकोपग्रस्तचित्तः अग्रे गतवान्; पश्चात् त्रिशूलधनुर्धरः महादेवः प्रकटितः। ततः महेश्वरः महाभूतैः भूषितः यज्ञस्थले समन्तात् परिवृतः अभवत्। तत्र ते यज्ञं विनाशयितुं आरभन्त; महान् कोलाहलः उत्पन्नः। केचित् तत्रतः पलायनम्, अन्ये शिवम् उपगच्छन्। केचित् देवेशं स्तोतुम्, केचित् शंकरम् क्रुद्धाः अभवन्। यज्ञं एवं विध्वस्तं दृष्ट्वा पूषा अग्रे अगच्छत्। ततः वीरभद्रः पूष्णः दन्तान् समूलं निष्क्रान्तवान्, इन्द्रं अपि तत्क्षणात् दूरं नीतवान्; भगस्य नेत्रे अपि निष्क्रान्तवान्। सूर्यं बाहुभ्यां गृहीत्वा घूर्णयित्वा भूमौ निपातितवान्। ततः सर्वे देवगणाः विष्णुम् शरणं ययुः। “रक्ष रक्ष गदाधर!” इत्येव भयात् भूतनाथस्य। महेश्वरस्य गणनायकः प्रमथः यज्ञं समग्रं दग्धवान्, हरिः तत्र पश्यन् स्थितः। हरिः तदा चक्रं मोक्षाय प्रमथनाथं प्रति प्रक्षिप्तवान्, किन्तु भूतनाथः आगच्छन्तं चक्रं गृहीत्वा स्थितः। विष्णोः चक्रं गृहीते लोकपालाः भयात् पलायिताः। ततः दक्षः देवैः सह शंकरं भक्त्या यज्ञकामः स्तोतुम् आरभत्— “जय जय शंकर सोमेश! जय जय सर्वज्ञ शम्भो! जय जय शुभधारिन् शम्भो! जय कालस्वरूप! नमः। नमः आदिकर्त्रे! नमः नीलकण्ठाय! नमः ब्रह्मप्रियाय! नमः ब्रह्मस्वरूपाय! नमः त्रिमूर्तिधारिन्, त्रिपदाधिपते! नमः सर्वरूपाय, त्रिलोकाधाराय, कामदाय! नमः वेदान्तवेद्याय! नमः परमात्मने! नमः यज्ञस्वरूपाय! नमः यज्ञधाम्ने! नमः यज्ञदायिने! नमः हव्यवाहनाय! नमः यज्ञविनाशकाय! नमः फलप्रदाय! रक्ष रक्ष जगन्नाथ, शरणागतप्रिय! भक्तानां च अभक्तानां च त्वमेव शरणं प्रभो!” एवं स्तुत्वा दक्षः, महेश्वरः तुष्टः सञ्जातः, “किम् दास्यामि?” इति उक्तवान्। दक्षः, “मम यज्ञः सम्पन्नो भवतु प्रभो!” इति प्रत्युवाच। “एवं भवतु” इति देवदेवः महेश्वरः शंकरः सर्वभूतात्मा दयामयः अभ्यनुज्ञात्। ततः दक्षस्य यज्ञं सम्पूर्णं कृत्वा, भगवाँस्सहितः भूतैः तत्रान्तर्दधीत्। देवाः स्वस्वस्थानं गताः, पश्चात् काले महद् दैत्यदेवयुद्धम् अभवत्। तत्र दैत्यभयात् देवाः श्रीजनार्दनं भगवन्तं सर्वहृदयैः भक्तिवाक्यैः स्तोतुम् आरभन्। इन्द्राद्याः प्रमुखदेवाः अपि लक्ष्म्याः श्रीपादार्पितचित्तायाः कृपाकाङ्क्षायाः तपः कुर्वन्ति; तं ब्रह्मस्वरूपं शरणं गच्छामि। त्रिषु लोकेषु तस्य न कोऽपि श्रेष्ठः, न तुल्यः, न च अधिकः—गरुडारूढः वा नरसिंहः वा; स देवदेवः कृपया महाभयात् शरणागतान् रक्षतु। तदा भगवाँस्संखचक्रगदाधरः तुष्टः सञ्जातः, “किमर्थं सर्वे आगताः? अहम् तद् कर्ता” इति उक्तवान्। “मधुसूदन! दैत्यभयात् देवेषु तीव्रं भयम् अस्ति; अतः जनार्दन! देवानां रक्षार्थं यत्नं कुरु।” इति निवेदितम्। हरिः आगतान् देवान् प्रति उक्तवान्—“मम चक्रं हरः गृहीतवान्; किं करिष्यामि, चक्रं नास्ति। सर्वे दुःखिताः आगताः—सर्वे देवगणाः प्रत्यागच्छन्तु; अहम् रक्षां दास्यामि।” देवेषु निर्गतेषु, विष्णुः चक्रप्राप्त्यर्थं गोदावरीं गतवान्, शम्भुं पूजयितुम् आरभत्। शतसहस्रं दिव्यं सुवर्णपद्मं गन्धयुक्तं भक्त्या उमापतेः पूजनं कृतवान्। पूजनकाले सहस्रपद्ममध्ये एकं न लब्धम्। तदा दैत्यारिः स्वं नेत्रं निष्क्रान्त्वा तद् अर्घ्यरूपेण अर्पितवान्। अर्घ्यपात्रं हस्ते कृत्वा सह सहस्रपद्मैः शम्भुं ध्यायन्, अन्यं शरणं न पश्यन्, अर्घ्यं समर्पितवान्। “भगवन्! त्वमेव मनुष्याणां अन्तर्यामी; त्वमेव शरणं प्रभुः—किं विचिन्त्यते?” इति उक्त्वा अश्रुपूर्णनेत्रः साष्टाङ्गं शयानः अभवत्। तदा ईश्वरः भवत्या सह तस्य पुरतः प्रकटितः। शम्भुः विष्णुं सस्नेहं आलिङ्ग्य, विविधैः वरैः संतुष्टवान्; तद् चक्रं पूर्ववत् जातम्, नेत्रं अपि पुनः दत्तम्। ततः सर्वदेवगणाः हरिं शंकरं गङ्गां च नदीनां श्रेष्ठां, वृषध्वजं च स्तोतुम् आरभन्त। तस्मात् कालात् तत् तीर्थं “चक्रतीर्थ” इति प्रसिद्धम्; तस्य कथा श्रवणेन सर्वपापविमुक्तिः लभ्यते। यः तत्र स्नानं, दानं, पितृयज्ञं वा करोति, सः सर्वपापः मुक्तः पितृभिः सह स्वर्गं प्राप्नोति; अद्यापि तत्र चक्रचिह्नं तीर्थं दृश्यते। चक्रतीर्थानन्तरं पिप्पलाख्यं तीर्थं वर्ण्यते, यत्र चक्रधरः भगवाँस्स्वं चक्रं पुनः प्राप्तवान्।