इला: पुरुषत्वं इच्छन् मातुः प्रार्थनया शीघ्रं तपस्यै प्रवृत्तः। स हिमवत्पर्वतं, मातरं, पितरं, गुरुम् नमस्कृत्य तपः कर्तुं उद्यतवान्। ततः सोमपुत्रः इला, पुत्रस्य अनुगमनं कृत्वा, सर्वे हिमवत्पर्वताद् गौतमीं प्राप्तवन्तः। तत्र स्नानं कृत्वा, अल्पं तपः कुर्वन्तः, परमं स्तवनं अकरोत्। भवान् देवदेवस्य स्तवनक्रमं शृणु। प्रथमं बुधः स्तुतवान्, ततः इला:। अनन्तरं पुत्रः पुरूरवाः गौरीं देवीं शंकरं च स्तुतवान्। तौ स्वर्णसदृशरूपौ, स्वदेहात् केशरं समर्प्य स्कन्दगणेशौ पूजितवन्तौ। तौ शरण्यौ मम शरणं भवतु। तौ द्वौ शंकरौ, यं देहिनः संसारदुःखत्रयदग्धाः चिन्तयन्ति, तदनन्तरं परमानन्दं प्राप्नुवन्ति—तौ शरण्यौ मम शरणं भवतु। अहं दुःखितः, मनः संतप्तम्; दुःखात् अन्यः रक्षकः नास्ति, हे देव, तव द्वौ परमपावनपादौ—तौ शरण्यौ मम शरणं भवतु। यस्मात् सर्वं उत्पन्नं, यत्र अन्ते सर्वं लीयते; गौरीहरौ लोकशरणं, विश्वसारं—तौ मम शरणं भवतु। तौ पादौ, यं महोत्सवे देवसभायां भगवान्, शिवः, पर्वतनन्दिन्याः प्रार्थनया स्नेहात् स्पृष्टवान्—तौ शरण्यौ मम शरणं भवतु। ततः भगवन् उक्तवान्—"वरं इच्छसि किम्? तव कार्यं सिद्धम्। शुभं ते! देवेष्वपि एतत् दुरापम्।" ततः सर्वे देवीं प्रार्थयन्ति—"हे देविसर्वेश्वरि, इला: वनं प्रविष्टः तव अनुमत्याः विना। कृपया एतत् क्षम्यताम्, त्वं च तस्य पुरुषत्वं पुनः दातुं समर्था।" सा सर्वेभ्यः "तथास्तु" इत्युक्त्वा, भवस्य इच्छायां स्थित्वा, भगवन् देवीवाक्यनिष्ठः उक्तवान्—"एत्र अभिषेककर्मणा, राजा: पुनः पुरुषत्वं लप्स्यते।" ततः बुधपत्नी स्नानं कृत्वा, तस्य शरीरात् जलं निर्गतम्; नृत्यगीतसौंदर्यं यक्षिण्या लब्धम्। तत् सर्वं गङ्गाजले प्रविष्टम्; तैः नृत्यगीतसौभाग्यैः नद्यः उत्पन्नाः। ताः पुण्यनद्यः गङ्गायाः संयोगं प्राप्ताः, त्रिसंयम पुण्यतीर्थानि अभवन्। तत्र स्नानदानं देवराज्यफलप्रदं भवति। ततः इला: गौरीशम्भुकृपया पुरुषत्वं पुनः प्राप्त्वा, अश्वमेधयज्ञं महाभूतये अकरोत्। स उत्तमराजः वसिष्ठं पुरोहितं, पत्नीं, पुत्रान्, मन्त्रिणः, सेनां, कोशं च आह्वयत्। तदा चतुर्विधं सैन्यं राज्यं च दण्डके स्थापयत्, तत्र नगरी "इला" नाम्ना प्रसिद्धा। पूर्वजन्मजः पुत्रः, सूर्यवंशपरंपरानुगः, सिंहासने स्थाप्य, पश्चात् ऐलः स्नेहात् अभिषिक्तः। स महाभागः राजा, चन्द्रवंशस्य प्रवर्तकः, सर्वेषां विप्राणां ज्येष्ठः श्रेष्ठः अभवत्। तत्र, हे मुने, शुभयज्ञाः इलस्य कृताः, यत्र सः पुरुषत्वं पुनः प्राप्तवान्, यत्र तस्य पुत्राः संमिलिताः। हे नारद, यत्र नद्यः, यक्षिण्याः नृत्यगीतसौभाग्ययुक्ताः, गङ्गायाः संयोगं प्राप्ताः। तत्र, हे प्रिय, षोडशसहस्रं शुभतीर्थानि उभयतटे, यत्र शम्भुः इलनाथः स्थितः। तत्र स्नानदानं सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। ततश्चक्रतीर्थं प्रसिद्धम्, ब्रह्महत्यान्यपापनाशनं, यत्र भगवान् चक्रधारी चक्रं प्राप्तवान्, यत्र हरिः अपि। यत्र विष्णुः स्वयं चक्रकामनया शंकरं पूजितवान्, तत्र तत् तीर्थं "चक्रतीर्थ" इत्युच्यते। केवलं शृण्वन् सर्वपापान् विमुक्तः भवति; यत्र दक्षस्य यज्ञारंभे देवाः समागता:। यदा दक्षः दुर्मनाः, शिवं शर्वं महेश्वरं न आमंत्र्य, देवान् अपवित्रः कृतवान्। यदा दक्षकन्या तदविनिमंत्रणहेतुं श्रुत्वा, अहल्या तद्वर्णनं कृत्वा, देविपत्नी कुपिता अभवत्। "एतत् पापं पितरं नाशयितुं शक्यं; क्षमायितुं न शक्यं, पितरः पतिं निन्दितवान्।" "याः स्त्रियः पतिनिन्दां शृण्वन्ति, तासां पापस्य सीमा का? यथा पतिः, तथा स्त्रीणां परमगति:"। "विशेषतः यदा सर्वेश्वरः महादेवः जगद्गुरुः निन्दितः—एवं वाक्यं श्रुत्वा, अहं शरीरं धारयितुं न शक्ये।" "अतः शरीरं त्यजामि" इत्युक्त्वा, देवी महाक्रोधेन दीप्तिमती अभवत्। शिवे एकचित्तया, योगेन शरीरं त्यक्तवती; महेश्वरः नारदवचनं शृण्वन्, सर्वं ज्ञात्वा। तं दृष्ट्वा, कोपितः, जयविजयौ पृष्टवान्; तौ देवाय दक्षयज्ञविनाशं उक्तवन्तौ। दक्षकन्यायाः निधनं शृण्वन्, महेश्वरः भयङ्करगणैः, भूतनाथैः सह, यज्ञस्थानं गच्छति। तं यज्ञं तैः सर्वतः आवृतम्, देवैः ब्रह्मणा अग्रतः, दक्षः यजमानः शुद्धभावेन रक्षितः। सः महाबलवसिष्ठादिमुनिभिः परिवृतः, सर्वतः इन्द्रादित्यवसुभिः रक्षितः। ऋग्यजुःसामवेदमन्त्रैः, "स्वाहा"शब्दैः, श्रद्धया, पोषणया, तुष्ट्या, शान्त्या, लज्जया, सरस्वत्या च शोभितः। पृथ्वी, स्वर्गः, रात्रिः, क्षमा, प्रातः, आशा, जयः, बुद्धिः—एतेषां सह अन्यैः सर्वतः शोभितः।