पुरुरवाः मातरं समीपमुपेत्य विनयपूर्वकं प्राह—"मम परमं पुरुषत्वं प्रार्थयामि, परमं राज्यं च इच्छामि, भवत्सुतानां विशेषतः तव पुत्रस्याभिषेकं च कामये। दानानि दातुमिच्छामि, यज्ञान् कर्तुमिच्छामि, मोक्षमार्गं चिन्तयितुमिच्छामि; एतत्सर्वं तव पुत्रस्य कृपया साधयितुमिच्छामि। मां कृपया उपदिश यथा पुरुषत्वं लभ्येत—किं तपसा उतान्येन केनचिद्विधिना? सत्यमेव ब्रूहि।" तदा माता स्नेहपूर्वकं प्राह—"वत्स, त्वं पितरं बुधं पृच्छ, यथोचितं; स सर्वं वेत्ति, तव हिताय उपदिश्यति।" मातुः वचनं शिरसि कृत्वा, ऐलः सः स्वपितरं बुधं साक्षात् गत्वा, प्रणम्य, मातुः स्वस्य च अभिप्रायं न्यवेदयत्। बुधः प्राज्ञतमः तम् उवाच—"अहं इलां वेद्मि, पुनर्जन्मापि तस्याः जानामि, उमावनं प्रवेशं, शम्भोः विधानं च। अतः शम्भोः प्रसादेन, उमायाः चानुग्रहेण, शापो विमोक्ष्यते पुत्र; केवलं तयोः पूजनात्, नान्यथा।" तदा पुरुरवाः पितरं पुनः पप्रच्छ—"कथं तं देवं वा मातरं शिवां द्रक्ष्यामि? किम् यात्रया उत तपसा? तत्त्वं पूर्वं ब्रूहि।" बुधः प्रत्युवाच—"गौतम्यां गच्छ, पुत्र; तत्रैव शिवः सदा वसति, उमया सहितः, शापविनाशकः वरदश्च।" पितुः वचनं श्रुत्वा पुरुरवाः हृष्टः अभवत्; स प्राज्ञः गौतम्यां गङ्गायाः तीरे तपः कर्तुं जगाम—सा गङ्गा यः त्रैलोक्यपावनी। पुरुषत्वकामः, मातुः प्रेरणया, शीघ्रं तपः कर्तुं प्रवृत्तः, हिमवत्पर्वतम्, मातरं, पितरं, गुरुं च प्रणम्य। सोमपुत्रः इलः अपि पुत्रं अनुगम्य, सर्वे हिमवतः महतः पर्वताद् गौतम्यां प्राप्नुवन्। तत्र स्नानं कृत्वा, अल्पं तपश्च, परमं स्तोत्रं चक्रुः; तच्छ्रृणु, देवदेवस्य भवस्य स्तोत्रक्रमम्। प्रथमं बुधः स्तुतवान्, ततः इलः; अनन्तरं पुत्रः पुरुरवाः गौरीं देवीं शंकरं च स्तुतवान्। तौ स्वर्णसदृशरूपौ स्वदेहात् कुङ्कुमेन स्कन्दगणेशौ पूजयामासतुः—तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। यौ शंकरौ त्रिविधतापदग्धजीवैर् ध्यायन्ते, ते क्षिप्रं परमसुखं प्राप्नुवन्ति—तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। अहं क्लिष्टः, मनः संतप्तम्; अन्यः नास्ति दुःखात् त्रातारः, हे देव, तव द्वे परमपावने पादौ एव शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। यतः सर्वं उत्पद्यते, यत्र च अन्ते सर्वं लीयते; गौरीहरौ जगतां शरणं, विश्वसारं—तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। ये पादौ महोत्सवे देवसंसदि भगवता गिरिसुता विनयेन गृहीतौ, शंकरस्य स्नेहान्महेश्वर्या विनियुक्तौ—तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। तदा देवः प्रीतः सन्ददात्—"वरं वृणुष्व यं कामयसि, दास्ये। तव कार्यं साधितम्। शुभमस्तु! एतदपि देवैः दुर्लभम्।" तदा पुरुरवाः प्रार्थयत्—"देवेश्वरि, सुरपत्नी, देवेश्वरी, राजा इलः वने प्रविश्य तव अनुमत्याः विना स्थितः। एष दोषः क्षम्यताम्; त्वं शक्तासि तस्य पुरुषत्वं पुनः दातुम्।" सा देवी सर्वान् प्रति प्राह—"एवं अस्तु," भवस्य च इच्छया स्थित्वा। ततः स भगवान्, सदैव देव्या वचने स्थितः, उवाच—"अत्र अभिषेककर्मणा अयं राजा पुरुषत्वं प्राप्स्यति।" ततो बुधपत्न्याः शरीरेण स्नात्वा जलं स्रवितम्; तस्याः यक्षिण्या नृत्यगीतसौन्दर्यं प्राप्तम्। तत्सर्वं गङ्गायाः जलधाराभिः प्रविष्टम्; तस्मात् नृत्यगीतशुभैः ताः नद्यः समुत्पन्नाः। ताः पुण्यनद्यः गङ्गां सम्प्राप्य त्रिसंगमाः अभवन्; तत्र स्नानदानयोः देवसाम्राज्यफलप्राप्तिः। ततः गौरीशम्भुप्रसादेन इलः पुरुषत्वं पुनः प्राप्य, महद् ऐश्वर्याय अश्वमेधयज्ञं चकार। स राजा वसिष्ठं पुरोहितं, भार्यां, पुत्रान्, मन्त्रिणः, सेनां, कोशं च आहूय, तदा चतुर्विधां सेनां राज्यं च दण्डके स्थापयामास; सा पुरी तत्र इला नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। पूर्वजन्मना जातान् पुत्रान् सूर्यवंशवर्धकान्, तत्र स्थाप्य, अनन्तरं तं ऐलम् स्नेहात् अभिषिञ्चत्। स राजा सोमवंशस्य प्रवर्तकः, सर्वेषां मुनीनां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च अभवत्। तत्र, मुनिवर, शुभयज्ञाः इलस्य राज्ञः अभवन्, यत्र सः पुरुषत्वं पुनः प्राप्तवान्, यत्र च पुत्राः समागताः। हे नारद, यत्र नद्यः यक्षिण्या दत्तनृत्यगीतशुभलक्षणाः गङ्गायाः संनिपत्य, तत्रैव भाग्यशालिन्यः सन्ति। तत्र, प्रिय, षोडशसहस्राणि पुण्यतीर्थानि उभयतटे स्थितानि, यत्र शम्भुः इलनाथः वसति; तत्र स्नानदानयोः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः। ततश्चक्रतीर्थमिति प्रसिद्धं, ब्रह्महत्यादिपापनाशनं, यत्र चक्रपतिः देवः चक्रं प्राप्तवान्, यत्र च हरिः तथैव। यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रकामः शंकरं पूजयामास, तत्र तद् तीर्थं चक्रतीर्थमिति कथ्यते। एतत् केवलं शृण्वन् सर्वपापैः विमुच्यते; यदा दक्षयज्ञे देवाः समागताः। यदा दक्षः दूषितचित्तः शिवं शर्वं महेश्वरं न आमन्त्रयत्, तदा देवाः दूषिताः अभवन्। यदा दक्षकन्या तद्वचनं श्रुत्वा, यदर्थं आमन्त्रणं नाभूत्, अहल्या तदुक्त्वा, देवराजपत्नी कोपमगात्। सा प्राह—"पितरं पापाय हन्यां शक्यं; क्षमां कर्तुं न शक्यं, यदा पितुः मम पत्युः निन्दावचनानि श्रुतानि।" एवं, भगवन्, पुराणवचनानुसारं, पुरुरवाः मातुः प्रेरणया, पितुः उपदेशेन, गौतम्यां गत्वा, गौरीशम्भू पूजनं कृत्वा, वरप्राप्त्या पुरुषत्वं पुनः प्राप्य, अश्वमेधयज्ञं चकार, राज्यं स्थाप्य, वंशं प्रवर्तयामास। तत्रैव पुण्यतीर्थानि, शुभनद्यः, गङ्गायाः संगमे, सर्वपापविनाशनं चक्रतीर्थं च, पुण्यकथाः देवेषु प्रसिद्धाः।