शौर्ये च युद्धे स हरिसदृशः, कोपसमये हविर्भुजाग्निवत् प्रज्वलमानः स महानात्मा बुधपुत्रः जातुम् उद्यतः सन्, तदा सर्वत्र विजयरवाः समुत्पेतुः, देवगृहेषु अपि। यदा स बुधस्य पुत्रः जातः, तदा देवेश्वराः सर्वे तत्र समागच्छन्; अहम् अपि तत्र प्रमुदितचित्तः प्राप्तवान्, विप्र। तस्य पुत्रस्य जातमात्रस्य महता शब्देन क्रन्दतः, तद्वाक्यं श्रुत्वा मुनयः देवाः च समागताः सन्तः समभ्यभाषन्त। "यतः अस्य क्रन्दनं महत्, तस्मात् एषः पुरुषो 'पुरूरवाः' इति ख्यातिं गमिष्यति" इति सर्वे तुष्टचित्ताः तस्मै नाम अर्पितवन्तः। बुधः अपि स्वस्य धर्मात्मनः पुत्रं राजधर्मे उपदिश्य, धनुर्वेदं सर्वोपयोगसहितं स्वपुत्राय दत्तवान्। स पुत्रः शशिवद् वर्धमानः शीघ्रं बभूव। स बुद्धिमान् मातरं शोकक्लिष्टां दृष्ट्वा, विनीतचित्तः प्रणम्य, इलायै एवं वाक्यम् अभाषत— "अम्ब, बुधः मे पिता, तव प्रियः पतिः, अहम् अपि धर्मनिष्ठः पुत्रः; किमर्थं तर्हि तव मनसि दुःखम् अस्ति?" साऽपि इलाऽवदत्— "सत्यं पुत्र, बुधः मे पतिः, त्वं गुणनिधिः; न कदापि पतिसम्बन्धाज् वा पुत्रसंबन्धाज् वा दुःखं मम जातम्। तथापि, किञ्चिद् पूर्वदुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः मनसि चिन्तयामि, महाबुद्धे" इति। ततः पुत्रः पुनः पप्रच्छ— "अम्ब, तत् मम आद्यं वस्तु कथय।" साऽपि इलाऽवदत्— "कथं रहस्यं वचो वदामि? तथापि, पुत्र, शृणु। शोकसागरमग्नयोः पितरौ पुत्रः एव परं नौरूपं भवति।" मातुर्वचनं श्रुत्वा, विनीतः सः मातरं प्रणम्य पुनर् उवाच— "सत्यं कथय, अम्ब।" ततोऽसौ पुरूरवसे इक्ष्वाकुवंशस्य वृत्तान्तं, स्वस्य जन्म, नाम, राज्यप्राप्तिं, प्रियपुत्रांश्च सर्वं न्यवेदयत्। साऽपि वसिष्ठं कुलगुरुं, प्रियं पतिं, स्वस्थानं, वनगमनं, मन्त्रिणः पुरोहितं च न्यवेदयत्। नगरात् निर्गमनं, मृगयायाः प्रीतिं, हिमालयगुहागमनं, यक्षाधिपगृहे निवासं च उक्तवती। उमा-वने प्रवेशं, स्त्रीभावस्य सम्पूर्णतां, महेश्वराज्ञया स्त्रीणां तत्रैव प्रवेशनिषेधं च व्याजहार। पुनश्च यक्षिण्या वचनं, वरदानेन बुधस्य आगमनं, पुत्रजन्मोत्सवम्, सर्वं विस्तारतः कथितवती। एवमिदं सर्वं श्रुत्वा, पुरूरवाः मातरं पप्रच्छ— "किं करवाणि? किम् आचरेयं येन पुण्यं प्राप्नुयाम्?" पुनश्च उवाच— "यदि अनेन तुष्टा सि, मातः, तर्हि एतावता पर्याप्तम्; अन्यद् चेत् तव मनसि, तत्र अपि मां आज्ञापय।" सः पुनर् उवाच— "परमं पुरुषत्वं प्रार्थये, श्रेष्ठं राज्यं, तव पुत्राणां विशेषतः तव अभिषेचनं प्रार्थये। दानं, यज्ञान्, मोक्षमार्गस्य चिन्तनं च इच्छामि, सर्वं तव पुत्रस्य प्रसादेन साधयितुम्। मां उपदिश, केन उपायेन पुरुषत्वं लभ्यते— तपसा वा अन्येन वा? सत्यम् आख्याहि।" तदा इलाऽवदत्— "गच्छ पुत्र, पितरं बुधं पृच्छ; स सर्वज्ञः, तव हिताय उपदेष्टा।" मातुः वचनात्, तदा ऐलः पितरं बुधं साक्षात् उपगम्य, प्रणम्य, मातुः स्वस्य च कार्यं निवेदयत्। बुधः उवाच— "अहं इलां वेद्मि, महाबुद्धे; पुनर्जन्म, उमा-वने गमनं, शम्भोः आज्ञां च सर्वं जानामि। तस्मात् शम्भोः प्रसादेन, उमायाः कृपया च शापो विमुच्यते, पुत्र, तयोः पूजनाद् अन्यथा न।" पुनः सः पप्रच्छ— "कथं तं देवम् अथवा मातरं शिवार्थं द्रक्ष्यामि? तीर्थयात्रया वा तपसा वा? पूर्वं वद।" बुधः उवाच— "गच्छ गौतमीम्, पुत्र; तत्र शिवः सदा विराजते उमया सहितः, शापविनाशकः वरदः।" पितुर्वचनं श्रुत्वा, पुरूरवाः हृष्टः सन्, तपसि नियुक्तः, त्रैलोक्यपावनां गङ्गां गौतमीं प्रति जगाम। पुरुषत्वकामः, मातुः प्रेरणया, हिमवतः, मातरं, पितरं, आचार्यं च प्रणम्य, तपः कर्तुं शीघ्रं गतवान्। सोमपुत्रः इलः अपि पुत्रानुगतः, सर्वे हिमवतः महतो गिरिं विहाय गौतमीं प्राप्तवन्तः। तत्र स्नात्वा, किञ्चित् तपश्च कृत्वा, परमं स्तोत्रं चक्रुः; तद् भवं देवेशं स्तवनक्रमं शृणु। प्रथमं बुधः तं स्तुतवान्, ततः इलः, अनन्तरं पुरूरवाः गौरीं शंकरं च स्तुत्वा, स्वकायात् केशरैः स्वर्णसदृशरूपौ स्कन्दगणेशौ पूजयामासताम्। तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। तौ शंकरौ, ये संसृतित्रयतापदग्धाः देहिनः चिन्तयन्ति, शीघ्रं परमानन्दं लभन्ते— तौ मम शरणं भवेताम्। अहं क्लिष्टः, मनः संतप्तम्; दुःखात् अन्यः नास्ति त्राता, हे देव, तव तौ परमपावनपादौ मम शरणं भवेताम्। यतः सर्वं प्रवर्तते, यत्र च अन्ते सर्वं लीयते— गौरीहरौ जगतां शरण्यौ, विश्वसारौ— तौ मम शरणं भवेताम्। तौ पादौ, ये महोत्सवे देवानां सभायां भगवता गिरिसुताप्रार्थनया स्नेहात् शिवेन गृहीतौ— तौ शरण्यौ मम शरणं भवेताम्। तदा तौ देवौ अवदताम्— "वरं वृणुष्व, यं कामयसे; तव कार्यं सिद्धम्; वर्धस्व! एषोऽपि वरः सुराणाम् अपि दुर्लभः।